Ελληνισμός: ο εφιάλτης του τουρκικού εθνικισμού

 

Θυμάμαι, στο πλαίσιο μιας ιδιωτικής κουβέντας για την Ιστορία και τον πολιτισμό στην Ανατολή, την έντονη και αναίτια επίθεση που δέχθηκα από έναν Τούρκο πανεπιστημιακό. Σε μια αποστροφή του λόγου του, μου απευθύνθηκε με εμφανή προκλητικότητα, ρωτώντας με: "Και ποιος σου είπε εσένα ότι ο Όμηρος ήταν Έλληνας;"

 

Ομολογώ πως, προς στιγμήν, έμεινα να τον κοιτάζω με απορία, προσπαθώντας να αποφασίσω πώς να διαχειριστώ μια τόσο ανιστόρητη τοποθέτηση. Η αυθόρμητη αντίδρασή μου ήταν να του απαντήσω: "Δεν χρειάζεται να μου το πει κανείς! Είναι γραμμένο στο γενετικό μου κώδικα, αλλά και σε κάθε θραύσμα των αρχαιολογικών ευρημάτων που οι αρχαιολόγοι σας φέρνουν στο φως. Όπου κι αν σκάψετε στην Τουρκία, ξεθάβετε με απογοήτευση ελληνικές επιγραφές που μαρτυρούν το προαιώνιο παρελθόν του τόπου".

 

Ήθελα επίσης να του πω ότι, πριν διεκδικήσει την πατρότητα του Ομήρου, καλό θα ήταν να διερευνήσει και να αναγνωρίσει τη δική του ταυτότητα· γιατί μπορεί να δηλώνει Τούρκος, αλλά δεν ξέρει από πού κρατά η σκούφια του. Και μπορεί να κατανοώ την αγωνία του να αποκτήσει η χώρα του ένα ένδοξο πολιτισμικό παρελθόν, αλλά δεν τη συμμερίζομαι.

 

Αυτό ακριβώς του απάντησα - με μια φλεγματική απάθεια που θα ζήλευε κι ο βασιλιάς Κάρολος - κι έγινε... Τούρκος. Δεν ήταν καλή απάντηση. Σκοπός δεν είναι η προσβολή του όποιου συνομιλητή αλλά η κατανόηση, η αναζήτηση ή η ανάδειξη της αλήθειας ακόμη κι όταν αυτή είναι άβολη. 

 

Καταλαβαίνετε - υποθέτω, η συζήτηση ούτε ακαδημαϊκή ήταν ούτε ψύχραιμη. Όσο ο συνομιλητής μου αδυνατούσε να προσκομίσει το οποιοδήποτε τεκμήριο που να δίνει έστω, μια στοιχειώδη βάση στον ισχυρισμό του, τόσο περισσότερο εξοργιζόταν. Σχεδόν τον λυπήθηκα και δεν έδωσα συνέχεια στο όλο θέμα.

 

Αλλά, προσέξτε. Αυτή ακριβώς η αγωνία των γειτόνων μας δεν είναι τυχαία. Ούτε η συζήτηση ήταν μεμονωμένη, ούτε και τα άρθρα που δημοσιεύονται σποραδικά από τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης είναι αθώα. Όλα μαζί, αποτυπώνουν με εύγλωττο τρόπο το βαθύ πρόβλημα ταυτοτικής ανεπάρκειας που διατρέχει μεγάλο μέρος της σύγχρονης τουρκικής κοινωνίας και διανόησης.

 

Η Τουρκία, ως απόγονος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βρέθηκε αντιμέτωπη με την ανάγκη κατασκευής μιας συμπαγούς εθνικής ταυτότητας. Ο κεμαλισμός προσπάθησε να το κάνει με τον κρατικισμό, τον εθνολαϊκισμό και τον ιστορικό αναθεωρητισμό, ενώ ο ισλαμισμός - ιδίως στην εποχή Ερντογάν - έχει στραφεί στην θεολογική ουτοπία και τον παντουρκισμό. 

 

Στόχος της εθνικιστικής τουρκικής διανόησης υπήρξε ανέκαθεν η βίαιη ομογενοποίηση των πληθυσμών της Μικράς Ασίας και ο σφετερισμός των στοιχείων της ταυτότητας των προαιώνιων γηγενών λαών - κυρίως των Ελλήνων. Ήταν εκείνη η ανάγκη για αυτοπροσδιορισμό έναντι "ανώτερων" πολιτισμών που "με θράσος" εξακολουθούσαν να επιβιώνουν στην Ανατολία, που τους οδήγησε και στο έγκλημα αλλά και στην εργαλοιοποίηση της Ιστορίας για να θεμελιώσουν ένα κίβδηλο "ηθικό δικαίωμα" κυριαρχίας.

 

Η άρνηση της ελληνικότητας του Ομήρου, η διεκδίκηση της Αγίας Σοφίας, η συστηματική υποβάθμιση ή διαστρέβλωση της ελληνικής παρουσίας στην Μικρά Ασία, και η κατασκευή ενός "μεγάλου τουρκικού έθνους" που δήθεν υπήρχε από την αρχαιότητα, είναι εκφάνσεις της ίδιας αγωνίας. Να γεμίσει το κενό μιας σχετικά πρόσφατης εθνογένεσης με δανεικά ή πλαστά μεγαλεία, συχνά με την ταυτόχρονη απαξίωση ή εξαφάνιση της πραγματικής ιστορίας τόπου και λαών.

 

Δεν πρόκειται απλώς για ιστορική άγνοια ή προπαγάνδα. Πρόκειται για βαθιά ταυτοτική ανασφάλεια που τροφοδοτεί επιθετικότητα, αναθεωρητισμό και την ανάγκη συνεχούς "επιβεβαίωσης" μέσω σύγκρουσης με τον "Άλλο" - ιδίως με τον Ελληνισμό, που συμβολίζει την συνέχεια ενός πολιτισμού χιλιάδων ετών στον ίδιο χώρο.

 

Kalbimizin sınırları / Τα σύνορα της καρδιάς μας

 

🇹🇷 Kalbimizin sınırları

kimseyi fethetmeyi gerektirmez.

Ama bu sınırları biliyoruz. Net olarak.

Ve onları savunuyoruz -

nefretle değil,

adaleti teslimiyetten ayıran

o soğuk ölçüyle.

 

Bu kalp kıskançlık beslemez.

Üstünlük yanılsamasıyla çarpmaz.

Haksızlığın sınırını ve kibrin nerede başladığını bilir.

 

Egemenlik kurmaya çalışmaz,

çünkü başkası üzerindeki egemenliğin

her zaman kırılgan bir zafer olduğunu bilir.

Ödünç alınmış bir hâkimiyet.

Geçici bir işgal.

 

Hiçbir Peygamber rehber değil.

Yalnızca erdem.

 

Güç, toprakla ya da dayatmayla ölçülmez.

Farklı olanın yakınında kalırken

bütünlüğünü koruyabilmekle ölçülür.

Ölçüyü yitirmeden.

Yargı sorumluluğundan kaçmadan.

 

Bu kalp, özgürlüğünün ağırlığını taşıyamayacağı

hiçbir şeyi fethetmemeyi seçer.

Bu vazgeçiş değil - hoşgörüdür.

 

Tereddütsüzce.

 

🇬🇷 Τα σύνορα της δικής μας καρδιάς δεν προϋποθέτουν την κατάκτηση κανενός.

Και αυτή η καρδιά δεν τρέφει φθόνο.

Δεν χτυπά με μίσος ούτε και με την ψευδαίσθηση της υπεροχής.

Αναγνωρίζει το δίκαιο και τα όρια της ύβρεως.

 

Δεν επιδιώκει να κυριαρχήσει, γιατί γνωρίζει πως η κυριαρχία πάνω στον άλλον είναι πάντα εύθραυστη νίκη.

Δανεική ηγεμονία.

Πρόσκαιρη κατοχή.

 

Κανένας Προφήτης οδηγός.

Μονάχα η αρετή.

 

Η ισχύς δεν μετριέται σε έκταση και με την επιβολή,

αλλά στην ικανότητα να παραμένεις ακέραιος μέσα στην εγγύτητα του διαφορετικού.

Να μην χάνεις το μέτρο ούτε να εγκαταλείπεις την ευθύνη της κρίσης.

 

Αυτή η καρδιά, επιλέγει να μην κατακτά τίποτα που δεν μπορεί να αντέξει το βάρος της ελευθερίας του. Κι αυτό δεν είναι παραίτηση αλλά επιείκεια.

 

Χωρίς δισταγμό.

 

Έργα και ημέρες ενότητας με βαρύ πολιτικό και εκκλησιαστικό συμβολισμό

Με αφορμή τους εορτασμούς της επετείου συγκλήσεως της Α’ Οικουμενικής Συνόδου και την επίσκεψη του Πάπα Λέοντος ΙΔ' στην Τουρκία, πολλά έχουν ήδη γραφεί. Από τη δική μου σκοπιά, ως Ορθόδοξος, θα ήθελα να σταθώ σε τέσσερα πολύ συγκεκριμένα σημεία, τα οποία θεωρώ εξαιρετικά σημαντικά.

 

Πρώτα απ’ όλα, διαφαίνεται καθαρά η ειλικρινής επιθυμία και των δύο προκαθημένων για αποκατάσταση της ενότητας μεταξύ των Εκκλησιών. Είναι ίσως από τις ελάχιστες ιστορικές στιγμές όπου η ανάμνηση ενός εκκλησιαστικού —και κατ’ επέκταση θεολογικού— γεγονότος φαίνεται ικανή να λειτουργήσει ως συγκολλητική ουσία και όχι απλώς ως συμβολισμός προθέσεων.

 

Γιατί αυτό είναι σημαντικό; Όπως επισημαίνει πολύ εύστοχα ο Μητροπολίτης Σιγκαπούρης και Νοτίου Ασίας κ.κ. Κωνσταντίνος:

 

"(...) Κι όμως, δεκαεπτά αιώνες αργότερα, το θέαμα είναι τραγικά παρόμοιο. Ο χριστιανικός κόσμος διαμελισμένος, γεμάτος ξέχωρες παραδόσεις, δογματικές εκδοχές, εκκλησιαστικά σύνολα που λειτουργούν συχνά σαν ξεχωριστά κράτη. Η αναφορά στον Χριστό έχει θρυμματιστεί σε προσωπικές ερμηνείες, εγωισμούς, εθνικές αφηγήσεις, πνευματικές αυτάρκειες. Ακόμη και μέσα στην Ορθοδοξία, που υποτίθεται ότι φυλάσσει τη συνοδικότητα και την εμπειρία της πρώτης Εκκλησίας, έχει ριζώσει η παθολογία του εθνοφυλετισμού: Εκκλησίες εγκλωβισμένες σε κρατικά συμφέροντα, σε πολιτικές συμπλεύσεις, σε ανταγωνισμούς ταυτότητας."

 

Ο Χριστιανισμός ήρθε για να ενώσει, για να διορθώσει, για να αποκαλύψει, κι εμείς —χριστιανοί και μη— δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα συνεχίζουμε να παλεύουμε με τα ίδια ερωτήματα, τις ίδιες αδυναμίες και τις ίδιες αναζητήσεις.

 

Οι προκαθήμενοι των δύο μεγαλύτερων και κυριότερων χριστιανικών δογμάτων μας υπενθυμίζουν πως ο δρόμος προς την ενότητα πρέπει να παραμένει πάντοτε ανοικτός και πως χρειάζεται θάρρος για να τον διαβούμε.

 

Και εδώ φτάνουμε στο δεύτερο σημείο: το Filioque. Η απαλοιφή του από την Ομολογία της Πίστεως εκ μέρους του προκαθημένου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας καταλύει το πλέον σοβαρό δογματικό και ποιμαντικό εμπόδιο. Ουσιαστικά, δεν υφίσταται πια η κυριότερη θεολογική μας διαφορά. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η αφετηρία της πορείας προς την ενότητα έχει οριστικοποιηθεί, όχι σε επίπεδο ευσεβών πόθων αλλά επί πραγματικού δογματικού εδάφους.

 

Το τρίτο σημείο αφορά την αναγνώριση - πολιτική και εκκλησιαστική - της ισότητας του Οικουμενικού Θρόνου με την Αγία Έδρα· μια κίνηση με ιδιαίτερα βαρύ γεωπολιτικό αντίκτυπο αλλά και σαφές μήνυμα προς Μόσχα, Ιεροσόλυμα αλλά και Άγκυρα σχετικά με τον ρόλο και το κύρος της Κωνσταντινούπολης.

 

Το τέταρτο σημείο: Η επίσκεψη του Πάπα στο Μπλε Τζαμί, και όχι στην Αγία Σοφία, αποτελεί ξεκάθαρο μήνυμα προς την Τουρκία και ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο. Τους έδειξε πως η Χριστιανοσύνη σέβεται το Ισλάμ, ενώ το Ισλάμ δεν σέβεται τον Χριστιανισμό.

 

Τέλος, η κοινή διακήρυξη Βαρθολομαίου και Λέοντος αφαιρεί από κάθε άλλο χριστιανικό δόγμα κάθε εύλογο περιθώριο αμφισβήτησης ή διαφορετικής ερμηνείας σχετικά με το πνεύμα της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας. Τα λύσαμε όλα; Όχι βέβαια. Βρισκόμαστε όμως σε καλό δρόμο...

Περί γλωσσικής και θρησκευτικής αυθαιρεσίας

Με τα όσα δραματικά συμβαίνουν τις τελευταίες ημέρες και παρακολουθούμε από την Τουρκία, μου προκαλεί μεγάλη εντύπωση η έκδηλη άγνοια πολλών δημοσιολογούντων περί ύπαρξης χριστιανικών (κυρίως ορθοδόξων) κι ελληνικής καταγωγής πληθυσμών στην νοτιοανατολική Τουρκία όμως, ακόμη μεγαλύτερη εντύπωση μου προκαλεί ο διαρκής χαρακτηρισμός τους ως …«ελληνορθοδόξων». Ένας όρος αδόκιμος στην καλύτερη περίπτωση, ιδιαίτερα προσβλητικός ωστόσο για κάθε έναν που αισθάνεται και είναι ορθόδοξος.

Οι άνθρωποι είναι ορθόδοξοι κι ελληνικής καταγωγής. Όσοι έχουν ελληνική καταγωγή. Αλλά ορθόδοξοι. Μόνον ορθόδοξοι! Όχι «ελληνορθόδοξοι». Μπορώ να καταλάβω την σπουδή που θέλουν να επιδεικνύουν ορισμένοι περί… ελληνικής «πρωτοκαθεδρίας» (όλοι οι άλλοι είναι β’ διαλογής) αλλά η Ορθοδοξία (και το ελληνικό πνεύμα) από την φύση της απορρίπτει τέτοιου είδους διακρίσεις.

Οπωσδήποτε, κατά τόπους υπάρχουν διαφορές στις συνήθειες, στα ήθη και τα έθιμα που διαμορφώνονται συν τω χρόνω κι από τις ιδιαίτερες εθνικές/πολιτισμικές ταυτότητες συγκεκριμένων πληθυσμιακών ομάδων· τούτο όμως δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση πως συνιστούν διακριτή και διαφορετική δογματική ομάδα. Δεν επιτρέπεται – αν έχουμε έστω την παραμικρή ιδέα για το τι μιλάμε – να συνθέτουμε αυθαίρετα διαφορετικές έννοιες που στο τέλος-τέλος, μάλλον εξυπηρετούν αντιλήψεις ξένες προς την θρησκευτική μας παράδοση και την δογματική μας καθαρότητα.

Με την λογική αυτή, οι μουσουλμάνοι στην Θράκη είναι «ελληνομουσουλμάνοι», οι Ρωμαιοκαθολικοί στη Σύρο, την Πάτρα, την Κέρκυρα κλπ, «ελληνοκαθολικοί» και οι Αγγλικανοί «ελληνοαγγλικανοί». Αστεία πράγματα…

ΟΧΙ

 

83 years ago we were forced to fight a war we had never wished for. Our small country with outdated armed forces, obsolete arms and no means had to defend itself from an empire with the most advanced military equipment at that time, and a mighty power of hundreds of thousands heavily armed troops that they could just walk through!

 

There was only one answer against fascism and that answer was heard loud and clear: OXI ( = No)! Italy had ten times the fire-power of Greece and overwhelming land, air and sea superiority. But we won. We won spiritually, psychologically and practically in the extreme cold mountainous fields of Northern Epirus, nowdays in Albania. It was the first defeat of the Axis powers and the first liberation of territory captured by the Axis powers.

 

The price paid from both sides was high. There is nothing good at war. No greatness, no pride, no honour! History is full of it. History is written with blood, sweat and tears...

 

We all know that people make the same mistakes again and again, because they never really learn. Sooner or later we will have to defend once more our small homeland from turkish nationalism and islamofascism and we shall prevail again, because we will be defending not only ourselves but what is fair and just!

 

Till then, we will be commemorating our grandfathers who fought and sacrificed themselves for our freedom, and we will preserve their spirit as their legacy to us and to all mankind!