Γέννηση διά Συναινέσεως και Γέννηση διά Ρήξεως: το διαρκές δίλημμα της νεοελληνικής πολιτικής ύπαρξης

Δύο διαφορετικά, αλλά βαθιά συγγενή, σχήματα “γέννησης” αναπτύσσονται μέσα από την αντιπαραβολή των δύο εικόνων. Το ένα θεολογικό και υπερβατικό, το άλλο ιστορικό και πολιτικό.

Στην αναπαράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, η σκηνή οργανώνεται γύρω από μια κάθετη τομή μεταξύ ουρανού και γης. Η θεία πρωτοβουλία κατέρχεται και η ανθρώπινη βούληση καλείται να συναινέσει, μέσα σε ένα πλαίσιο προϋπάρχουσας αρμονίας. Αντιθέτως, στη λαϊκή αλληγορία του Θεόφιλου, η κίνηση είναι οριζόντια και επίγεια.

Στήριξη.

Αποκατάσταση.

Η διαφορά αυτή ενισχύεται από τη θρησκευτική διάσταση που ενυπάρχει και στις δύο εικόνες, αλλά με διαφορετική λειτουργία. Στον Ευαγγελισμό, το θείο στοιχείο είναι η αφετηρία. Στον πίνακα του Θεόφιλου, το θείο μετατίθεται στο ανώτερο επίπεδο της σύνθεσης. Ο Παντεπόπτης Οφθαλμός και οι άγγελοι, σε χρυσίζον φόντο, βρίσκονται εκεί ως εποπτεύοντες της ιστορίας.

Η μοίρα της Ελλάδας τίθεται υπό θεία προστασία, χωρίς όμως να αίρεται η ανάγκη ανθρώπινης παρέμβασης. Ο φοίνικας που αναγεννάται, τα αρχαία ερείπια και η μορφή της Αθηνάς συγκροτούν ένα συμβολικό υπόστρωμα όπου το παρελθόν, η καταστροφή και η προσδοκία συνυπάρχουν, όχι ως βεβαιότητα, αλλά ως διακύβευμα.

Σε αυτό το πεδίο αναδύεται η καθοριστική αντίθεση μεταξύ του Ρήγα και του Κοραή. Η παρουσία τους - καθόλου τυχαία - αποτυπώνει δύο ασύμπτωτες λογικές συγκρότησης του ίδιου (πολιτικού) σώματος της πατρίδας.

Ο Ρήγας ενσαρκώνει την επαναστατική επιτάχυνση της ιστορίας. Η ελευθερία προσδοκάται ως άμεση κατάκτηση, ως ρήξη με το υπάρχον, ως πράξη που προηγείται της ωρίμανσης. Το όραμά του, διαμορφωμένο υπό την επίδραση της Γαλλικής Επανάστασης, υπερβαίνει τα στενά όρια του έθνους, προτείνοντας μια πολυεθνική, βαλκανική πολιτική κοινότητα.

Ο Κοραής, αντίθετα, εκφράζει μια λογική σταδιακής συγκρότησης. Η ελευθερία νοείται ως αποτέλεσμα παιδείας, θεσμών και εσωτερικής καλλιέργειας. Η προσήλωσή του στον Διαφωτισμό και στα ευρωπαϊκά πρότυπα μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την πράξη στη διαμόρφωση των προϋποθέσεών της.

Εκεί όπου ο Ρήγας βλέπει το επείγον της εξέγερσης, ο Κοραής διακρίνει τον κίνδυνο της ανωριμότητας. Εκεί όπου ο πρώτος προτάσσει την πολιτική βούληση, ο δεύτερος επενδύει στη μακρά διάρκεια της παιδείας.

Η αντίθεση αυτή είναι δομική και όχι συγκυριακή. Δεν αφορά μόνο τη μέθοδο (επανάσταση έναντι μεταρρύθμισης), αλλά και την ίδια τη σύλληψη του πολιτικού υποκειμένου: έθνος που συγκροτείται εκ των έσω ή πολυεθνική κοινότητα που αναδύεται μέσα από κοινή εξέγερση; Προσαρμογή σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο ή ανατροπή του υπάρχοντος γεωπολιτικού χάρτη; Η Ελλάδα, τοποθετημένη εικαστικά ανάμεσά τους, δεν εμφανίζεται ως αυτόνομος δρων, αλλά ως πεδίο έλξης αντίρροπων στρατηγικών.

Μέσα από αυτό το πρίσμα, ο παραλληλισμός με τον Ευαγγελισμό αποκτά ιδιαίτερη οξύτητα. Όπως η θεία βούληση απαιτεί τη συγκατάθεση της Παναγίας για να ενσαρκωθεί, έτσι και η ελευθερία απαιτεί μια μορφή σύνθεσης μεταξύ πράξης και προετοιμασίας. Ωστόσο, ενώ στην πρώτη περίπτωση η σύνθεση είναι δεδομένη και αρμονική, στη δεύτερη παραμένει ασταθής και συγκρουσιακή.

Η νεοελληνική γέννηση δεν είναι αποτέλεσμα μιας ενιαίας βούλησης, αλλά προϊόν διαρκούς αμφιταλάντευσης!

Η αμφιταλάντευση αυτή δεν εξαντλείται στο ιστορικό παρελθόν. Αναπαράγεται, με διαφορετικούς όρους, ως τις μέρες μας. Από τη μια, η προσήλωση σε υπερεθνικές δομές και θεσμική πειθαρχία, και από την άλλη, ρήξη και ανατροπή.

Η μία πλευρά υπόσχεται σταθερότητα με αντάλλαγμα την ομογενοποίηση, τον περιορισμό της αυτονομίας και της ελευθερίας - ακόμη και την υπονόμευση των θεσμών, εφόσον αυτό κρίνεται αναγκαίο. Η άλλη, αντιθέτως, προτάσσει την αυτονομία, την κυριαρχία και την αξιοπρέπεια, αποδεχόμενη όμως ως αναπόφευκτο τίμημα την αβεβαιότητα.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, η εικονογραφική αντιπαράθεση δεν αποτυπώνει απλώς μια στιγμή της εθνικής αφήγησης, αλλά ένα διαρκές δίλημμα. Όπως στον Ευαγγελισμό η γέννηση προϋποθέτει τη συνάντηση δύο κόσμων, έτσι και στην περίπτωση της Ελλάδας η συγκρότηση του πολιτικού της σώματος παραμένει αποτέλεσμα μιας ατελούς, συχνά συγκρουσιακής σύνθεσης. Το ζητούμενο δεν είναι η οριστική επικράτηση της μιας ή της άλλης λογικής, αλλά η διαμόρφωση μιας ισορροπίας που, χωρίς να εξαλείφει την ένταση, να την καθιστά δημιουργική.

Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα;

 

Το ερώτημα επανέρχεται διαρκώς κάθε φορά που η διεθνής πολιτική εισέρχεται σε περιόδους υψηλής έντασης. Ωστόσο, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν είναι αρκετή, όπως δεν είναι αρκετό να εξετάσουμε μόνο τη νομιμότητα των πολεμικών επιχειρήσεων των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν.

 

Το ουσιαστικό ερώτημα αφορά το κατά πόσο τέτοιες ενέργειες μεταβάλλουν την ίδια τη δομή της περιφερειακής ασφάλειας και το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί η διεθνής νομιμότητα. Διότι, στην πράξη, η χρήση στρατιωτικής ισχύος από ισχυρά κράτη τείνει να δημιουργεί προηγούμενα που επηρεάζουν τη συμπεριφορά και άλλων δρώντων.

 

Στην περίπτωση του Ιράν, η εν εξελίξει επιχείρηση δεν αφορά αποκλειστικά το πυρηνικό του πρόγραμμα ή τη στρατιωτική του ισχύ. Ούτε καν το ύφος, το περιεχόμενο ή τη δομή εξουσίας στη χώρα. Αφορά πρωτίστως τον ρόλο που διαδραματίζει ως περιφερειακός πόλος επιρροής στη Μέση Ανατολή και την προσπάθεια ανταγωνιστικών δυνάμεων να περιορίσουν αυτή την επιρροή πριν αποκτήσει μη αναστρέψιμα χαρακτηριστικά. Υπό αυτή την οπτική, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις αποτελούν λιγότερο μια στιγμιαία απάντηση σε μια απειλή και περισσότερο ένα εργαλείο διαμόρφωσης του γεωπολιτικού περιβάλλοντος.

 

Παράλληλα, η επίκληση του “σκοπού” ως ηθικής δικαιολόγησης αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα διεθνές σύστημα όπου η ισχύς εξακολουθεί να λειτουργεί ως καθοριστικός παράγοντας. Όσο πιο ασαφές γίνεται το όριο μεταξύ άμυνας, αποτροπής και προληπτικού πλήγματος, τόσο περισσότερο η έννοια της νομιμότητας μετατρέπεται σε αντικείμενο πολιτικής ερμηνείας.

 

Σε αυτό το πλαίσιο, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο αν τα μέσα δικαιολογούνται από τον σκοπό. Είναι κατά πόσο η αποδοχή μιας τέτοιας λογικής, ακόμη και σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, υπονομεύει το ίδιο το πλαίσιο κανόνων που υποτίθεται ότι συγκρατεί την ανεξέλεγκτη χρήση ισχύος στις διεθνείς σχέσεις.

 

Όταν η εξαίρεση μετατρέπεται σε εργαλείο πολιτικής, η διάκριση μεταξύ νομιμότητας και ισχύος αρχίζει να θολώνει. Τότε η διεθνής τάξη μετατρέπεται περισσότερο σε πεδίο συσχετισμών παρά σε σύστημα κανόνων, ενώ η βία της ισχύος παρουσιάζεται ως δομικό στοιχείο ενός κόσμου όπου η πολιτική σκοπιμότητα υπερέχει της νομιμότητας και κάθε έννοιας δικαίου.

 

Οι ρητορείες περί "αναγκαιότητας", "ασφάλειας" ή "ιστορικής αποστολής" καταρρέουν μπροστά στην εμπειρία των ανθρώπων που καλούνται να πληρώσουν το πραγματικό κόστος των αποφάσεων. Η απόσταση ανάμεσα στους στρατηγικούς στόχους και στην ανθρώπινη πραγματικότητα είναι εμφανής.

 

Υπό αυτό το πρίσμα, η συζήτηση για τις ενέργειες εναντίον του Ιράν δεν είναι μόνο νομική ή στρατηγική. Είναι και βαθιά πολιτισμική. Κάθε εποχή κατασκευάζει το δικό της λεξιλόγιο για να περιγράψει την αναγκαιότητα της ισχύος: άλλοτε "αυτοάμυνα", άλλοτε "σταθερότητα", άλλοτε "αποτροπή". Πίσω όμως από τις έννοιες αυτές παραμένει το ίδιο διαχρονικό ερώτημα: ποιός αποφασίζει ποιος σκοπός είναι αρκετά σημαντικός ώστε να δικαιολογεί τα μέσα;

 

Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι κοινωνίες σπάνια απαντούν σε αυτό το ερώτημα πριν από τη σύγκρουση. Συνήθως το αντιμετωπίζουν εκ των υστέρων και τότε η συζήτηση μετατοπίζεται από τη θεωρία της δικαιολόγησης στη συνειδητοποίηση του κόστους. Διότι, όσο πειστική κι αν φαίνεται η λογική του σκοπού στο επίπεδο της στρατηγικής, η πραγματικότητα των μέσων είναι εκείνη που τελικά καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο γράφεται η ιστορία.

 

Και ο καθορισμός αυτός αναπόφευκτα απογυμνώνει κάθε πόλεμο, κάθε πολεμική σύρραξη ή στρατιωτική επιχείρηση - όπως κι αν επιλέξει κανείς να την ονομάσει - από κάθε ηθική δικαιολόγηση.

Θαυμαστά τα επιτεύγματα της σύγχρονης αρετής

Αν ο Jonathan Swift περιέγραφε τη σημερινή μας πολιτεία, ίσως να παρατηρούσε με προσποιητή αθωότητα πόσο θαυμαστά εξελιχθήκαμε: κατορθώσαμε να απαλλάξουμε την εξουσία από το ενοχλητικό βάρος της ηθικής και ανακηρύξαμε την αυθαιρεσία σε ύψιστη αρετή. Παλαιότερα οι άρχοντες τουλάχιστον υποκρίνονταν ότι υπηρετούν αρχές. Σήμερα η αυθάδεια και η ιδιοτέλεια είναι επαρκής προσόντα για κάθε αξίωμα.

Αυτή είναι πρόοδος! Οι αξίες δεν μας δεσμεύουν πια· προσαρμόζονται, συρρικνώνονται ή εξαφανίζονται αναλόγως. Η αλήθεια είναι ελαστική - την βαφτίσαμε αφήγημα, η συνέπεια περιττή, και η λογοδοσία ένα παρωχημένο έθιμο που διατηρείται μόνο για εορταστικές περιστάσεις. Αν μια απόφαση ωφελεί τους ισχυρούς, τότε ασφαλώς είναι και σοφή. Αν βλάπτει τους πολλούς, τότε πρόκειται για “αναγκαία θυσία” προς το “κοινό καλό” - ένα κοινό που σπανίως ερωτάται.

Και ο λαός; Με αξιοθαύμαστη πραότητα αποδέχεται την τέχνη της πολιτικής αλχημείας, όπου το ιδιωτικό συμφέρον μετατρέπεται σε δημόσια πολιτική και η ιδιοτέλεια σε πατριωτισμό. Διότι τίποτε δεν είναι τόσο πειστικό όσο ένα μεγαλόστομο σύνθημα που αποκρύπτει μικρόψυχους υπολογισμούς.

Έτσι πορευόμαστε, υπερήφανοι για τη νηφαλιότητά μας, έχοντας πεισθεί ότι η ηθική είναι πολυτέλεια και ότι η ισχύς αποτελεί το ασφαλέστερο επιχείρημα. Και αν κάποιος τολμήσει να απορήσει πώς καταντήσαμε να θαυμάζουμε ό,τι άλλοτε θα καταδικάζαμε, μπορούμε να τον καθησυχάσουμε: πρόκειται απλώς για πρόοδο - μια πρόοδο τόσο εκλεπτυσμένη, ώστε να μην αφήνει πια χώρο για αυταπάτες περί αρετής.

Πατρινό Καρναβάλι: Δύο αιώνες καρναβαλικής τρέλας

Τα τελευταία χρόνια - και ευτυχώς - το καρναβάλι δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο της Πάτρας. Η Ξάνθη, το Ρέθυμνο, το Μοσχάτο αλλά και πολλές ακόμη πόλεις της χώρας, είτε με έντονο τοπικό χρώμα είτε αξιοποιώντας το κλασικό πατρινό format, αναπτύσσουν δράσεις με στόχο την προσέλκυση επισκεπτών, την τόνωση της τοπικής αγοράς και - πάνω απ’ όλα - προσφέρουν μια πολύτιμη διέξοδο από τη σκληρή καθημερινότητα.

Εκείνο που πολλοί δεν γνωρίζουν είναι ότι το Πατρινό Καρναβάλι μετρά ήδη 197 χρόνια ιστορίας. Πρόκειται για έναν ζωντανό θεσμό που περιλαμβάνει ένα ευρύ σύνολο εκδηλώσεων και δρώμενων καθ’ όλη τη διάρκεια της καρναβαλικής περιόδου, η οποία ξεκινά στα μέσα Ιανουαρίου και κορυφώνεται την τελευταία Κυριακή πριν από τη Σαρακοστή. Από την τελετή έναρξης και το Κυνήγι του Κρυμμένου Θησαυρού έως τις μεγάλες παρελάσεις και το εντυπωσιακό κάψιμο του Βασιλιά Καρνάβαλου, η πόλη μετατρέπεται σε ένα ανοιχτό εργαστήρι δημιουργίας, σάτιρας και συμμετοχής.

Επίσης, λίγοι γνωρίζουν ότι ο Δήμος Πατρέων, μέσα από τις αρμόδιες υπηρεσίες και επιτροπές του διαχρονικά, μοιράστηκε εμπειρία και οργανωτική γνώση του πατρινού καρναβαλιού με πόλεις που αναζήτησαν καθοδήγηση ή συνεργασία. Αν, λοιπόν, διακρίνει κανείς κοινά στοιχεία ανάμεσα στο καρναβάλι της Ξάνθης - για παράδειγμα, και σε εκείνο της Πάτρας, αυτό μπορεί να αποδοθεί σε αυτή τη διάθεση εξωστρέφειας και ανταλλαγής ιδεών και πρακτικών, αλλά και στη φυσική επιρροή που ασκεί ένας ιστορικός και καθιερωμένος θεσμός.

Το καρναβάλι, άλλωστε, δεν είναι απλώς μια γιορτή μεταμφίεσης. Είναι, ακριβώς, ένας θεσμός με βαθιές κοινωνικές και πολιτισμικές ρίζες, ένας καθρέφτης του κάθε παρόντος. Μέσα από τις μεταμφιέσεις, τα άρματα, τη σάτιρα και τη συλλογική συμμετοχή, αποτυπώνονται οι αγωνίες, τα όνειρα και οι αντιφάσεις της κοινωνίας σε κάθε εποχή.

Δεν τίθεται, λοιπόν, κανένα ζήτημα σύγκρισης ή ανταγωνισμού - τουλάχιστον όχι από την πλευρά των Πατρινών. Κάθε τόπος έχει τη δική του ταυτότητα, τη δική του αισθητική, τον δικό του παλμό. Η πολυμορφία αυτή δεν αποδυναμώνει τον θεσμό· τον ενισχύει. Όσο περισσότερες πόλεις επενδύουν δημιουργικά στο καρναβάλι, τόσο περισσότερο ενδυναμώνεται η πολιτιστική αποκέντρωση και η συλλογική ανάγκη για χαρά, έκφραση και συνύπαρξη.

Όσοι, λοιπόν, επιχειρούν να απαξιώσουν το πατρινό καρναβάλι θεσμικά, επικοινωνιακά ή με κάθε άλλο τρόπο - ξέρουν ποιοι είναι αυτοί - στην ουσία αγνοούν ή υποτιμούν το ιστορικό του βάθος, τη συλλογική μνήμη που το συνοδεύει και τη δυναμική συμμετοχή χιλιάδων πολιτών που το κρατούν ζωντανό χρόνο με τον χρόνο. Το καρναβάλι άντεξε πολέμους, οικονομικές κρίσεις, κοινωνικές αναταράξεις. Ανανεώθηκε, μετασχηματίστηκε, προσαρμόστηκε. Και αυτό ακριβώς αποδεικνύει τη δύναμή του. Δεν είναι ένα στατικό θέαμα, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται μαζί με την πόλη. Με τα καλά και τα άσχημά της.

Ε, κάτι που αντέχει δύο αιώνες τώρα, δύσκολα το ρίχνεις με τηλεοπτικούς περιορισμούς, σχόλια ή με μικροπολιτικές αιχμές από εδώ και από εκεί. Κάθε κριτική είναι καλοδεχούμενη όχι όμως η υπονόμευση. Άμα δεν τους αρέσουμε… ας φάνε τον χαλβά τους!

 

Ανθρωπισμός και πολιτική στην εποχή του κενού*

* Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από την πρόσφατη ανάρτηση του Κώστα Χατζηαντωνίου στο Facebook

Τί είναι ο άνθρωπος; Δεν υπάρχει ένας απόλυτος ορισμός. Ο άνθρωπος είναι, βέβαια, ένας ζωντανός οργανισμός, όμως αυτή η απάντηση δεν αρκεί· αν αρκούσε, το ερώτημα δεν θα είχε τεθεί ποτέ. Από κανέναν.

Είναι επίσης ον που γνωρίζει, αντιλαμβάνεται, κατανοεί. Δεν γεννιέται ολοκληρωμένος. Γίνεται. Διαμορφώνεται στην πορεία, σκέπτεται, κρίνει, επιλέγει. Και ακριβώς επειδή επιλέγει, καθίσταται υπεύθυνος για τα έργα του. Από αυτή την ευθύνη πηγάζει και η ηθική του. Οι “εργοστασιακές του ρυθμίσεις” δεν αρκούν για να τον ορίσουν. Η συνείδησή του τον ωθεί να υπερβαίνει τον εαυτό του, να αμφισβητεί, να αναζητά νόημα. Ο άνθρωπος είναι έργο υπό διαμόρφωση.

Όταν αυτή η θεμελιώδης ιδέα εγκαταλείπεται, οδηγούμαστε αναπόφευκτα στον μηδενισμό. Ο μηδενισμός δεν είναι μόνο φιλοσοφία, είναι και σύγχρονη στάση ζωής. Ως κοινωνική συνθήκη τον αποδεχθήκαμε με ανακούφιση. Σε έναν κόσμο κουρασμένο από ιδέες, η άρνηση κάθε νοήματος μας παρουσιάστηκε ως ρεαλισμός: να μην πιστεύεις, να μην δεσμεύεσαι, να μην κρίνεις. Έτσι το μηδέν βαφτίστηκε ουδετερότητα και η παραίτηση ελευθερία. Όμως ο άνθρωπος που παραιτείται από την αναζήτηση νοήματος, παραιτείται ταυτόχρονα και από την ευθύνη που τον συγκροτεί.

Η σύγχρονη πολιτική προσαρμόστηκε γρήγορα σε αυτή την παραίτηση. Συχνά τη μεθόδευσε. Όταν δεν υπάρχει αλήθεια, όλα είναι αφήγημα. Όταν δεν υπάρχει ευθύνη, όλα είναι διαχείριση. Οι κοινωνίες χωρίς όραμα, χωρίς αξίες και χωρίς αρχές, κυβερνώνται με στατιστικές. Αξιολογούνται με δείκτες και ο άνθρωπος από πρόσωπο γίνεται μονάδα, ένας αριθμός - προσωπικό τον ονομάζουμε στη χώρα μας. Από υποκείμενο γίνεται αντικείμενο καταγραφής...

Δεν χρειάζεται να επιβάλεις βία σε έναν λαό που έχει πειστεί ότι δεν υπάρχει τίποτα άξιο υπεράσπισης. Δεν χρειάζεται λογοκρισία εκεί όπου η αδιαφορία λειτουργεί αποτελεσματικότερα. Το κενό αποδεικνύεται πιο ισχυρό από την καταστολή. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η ισότητα απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο και περιορίζεται στην ομοιομορφία. Ό,τι ξεχωρίζει θεωρείται ύποπτο. Ό,τι απαιτεί κόπο βαφτίζεται ελιτίστικο. Ό,τι μιλά για βελτίωση λοιδορείται ως αυταρχισμός, τοξικότητα, ακροδεξιά παρέκκλιση, αριστερός φασισμός και ό,τι άλλο σκαρφιστεί ο λωλοστεφανής. Έτσι, η μετριότητα αναδεικνύεται ως ηγέτιδα και η παρακμή βαπτίζεται πρόοδος.

Κάποια στιγμή θα επέλθει και η κατάρρευση. 

Τίποτα, ωστόσο, δεν καταρρέει τυχαία. Οι κοινωνίες αποδομούνται όταν εγκαταλείπεται η ιδέα της εσωτερικής εργασίας. Όταν η ευθύνη μεταβιβάζεται διαρκώς αλλού. Όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον εαυτό του ως έργο υπό διαμόρφωση και αρκείται στον ρόλο του καταναλωτή ταυτοτήτων.

Το μηδέν δεν είναι ουδέτερο. Είναι πολιτική επιλογή! Και ευνοεί όσους κυβερνούν χωρίς να λογοδοτούν. Σε έναν κόσμο χωρίς μέτρο, μόνο ο ισχυρός ορίζει το μήκος του κανόνα. Κάθε κοινωνία, όμως, στηρίζεται σε αόρατα θεμέλια. Όταν αυτά εγκαταλειφθούν στην τύχη τους, το οικοδόμημα στέκει για λίγο από αδράνεια και ύστερα καταρρέει και τότε όλοι αναρωτιούνται το γιατί.

Αν υπάρχει σήμερα πολιτική πράξη πραγματικά επαναστατική - γιατί αυτό ψάχνουμε, δεν είναι η άρνηση των πάντων, αλλά η επαναφορά του μέτρου. Η επιμονή ότι ο άνθρωπος λογοδοτεί πρώτα στον εαυτό του. Ότι η ελευθερία χωρίς σκοπό δεν είναι δικαίωμα, αλλά κενό. Το Μηδέν υπόσχεται να μας απαλλάξει από το βάρος της ευθύνης. Όμως κοινωνίες που δεν αντέχουν βάρος, δεν αντέχουν ούτε την ελευθερία.

Καλώς ήλθατε στην Ελλάδα!

Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε και η αισθητική της απώλειας

Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα, παραμένει μοναδικός, γιατί κατόρθωσε να μετατρέψει τον πόνο και την απώλεια σε αισθητική εμπειρία. 

 

Ο κόσμος του δεν είναι απλώς σκοτεινός. Είναι ένας χώρος μεταιχμιακός ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, όπου η μνήμη γίνεται εμμονή και ο έρωτας επιβιώνει μόνο ως φάντασμα.

 

"Ό,τι βλέπουμε δεν είναι παρά ένα όνειρο μέσα σε όνειρο".

 

Η γυναικεία μορφή, τόσο συχνή στο έργο του, δεν λειτουργεί ρεαλιστικά αλλά συμβολικά. Είναι ιδανική, απόμακρη, σχεδόν ιερή, όπως μια επίκληση προς κάτι απρόσιτο.

 

"Ο θάνατος μιας ωραίας γυναίκας είναι, χωρίς αμφιβολία, το πιο ποιητικό θέμα στον κόσμο".

 

Πιστεύω ότι ο Πόε, με τη γραφή του, προσπαθεί - και εν μέρει καταφέρνει - να νικήσει τον θάνατο, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι αυτή η νίκη μπορεί να ιδωθεί μόνο ως αποτυχία.

 

Κι όμως, μέσα σε αυτή την αποτυχία γεννιέται η διαχρονική του γοητεία...

 

"Ύπνος, αυτά τα μικρά κομμάτια θανάτου - πόσο τα απεχθάνομαι".

 

- Το χαρακτικό είναι του Ιρλανδού Harry Clarke

Ανυπότακτοι και ανεπιθύμητοι

 

© Πηνελόπη Μασούρη

Αν ο Σμαραγδής έφτιαχνε μια ταινία για τον Καραϊσκάκη, για τον Κολοκοτρώνη ή τον Ανδρούτσο (χωρίς περιορισμό στη λίστα), ή έστω για τον Καραγκιόζη, τόσο ο ίδιος όσο και οι λοιποί συντελεστές της ταινίας του πάλι θα είχαν να περάσουν από τις ίδιες συμπληγάδες. Πάλι θα έβρισκαν μπροστά τους τους ίδιους λωτοφάγους. Πάλι θα είχαν να αντιμετωπίσουν τις ίδιες συκοφαντίες και τις ίδιες κατηγορίες από κάποιον απόγονο του Ανδροκλή.

 

Βλέπετε, εκείνο το "ἀνήκομεν εἰς τὴν Δύσιν" δεν ήταν ποτέ απλώς μια γεωπολιτική δήλωση, αλλά ένα φίλτρο μέσα από το οποίο περνάμε την Ιστορία μας για να δούμε τι "χωράει" και τι περισσεύει. Και συνήθως αυτό που περισσεύει είναι το ανυπότακτο, το ανορθόδοξο, το βαθιά λαϊκό και, ταυτόχρονα, το τραγικό στοιχείο της ελληνικής εμπειρίας. Εκείνο το στοιχείο που ποτέ δεν συμβιβάστηκε, που ποτέ δεν έσκυψε το κεφάλι.

 

Γι’ αυτό και κάθε φορά που επιχειρείται να ειπωθεί μια μεγάλη αφήγηση για τους ήρωες της Επανάστασης, δεν κρίνεται μόνο η αισθητική και η ιστορική ακρίβεια· κρίνονται και οι ίδιοι οι ήρωες, και μένει να αποφασιστεί αν τους επιτρέπεται να είναι αυτό που πραγματικά ήταν.

 

Οι συμπληγάδες είναι ιδεολογικές. Είναι η σύγκρουση ανάμεσα σε μια μνήμη που επιμένει και σε μια λήθη που παρουσιάζεται ως πρόοδος. Οι λωτοφάγοι είναι όργανα αυτής της λήθης και οι απόγονοι του Ανδροκλή οι χρήσιμοι ηλίθιοι. Δεξιόστροφοι και αριστερόστροφοι· για διαφορετικούς λόγους οι μεν από τους δε, το ίδιο ηλίθιοι όμως.