Ανθρωπισμός και πολιτική στην εποχή του κενού*

* Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από την πρόσφατη ανάρτηση του Κώστα Χατζηαντωνίου στο Facebook

Τί είναι ο άνθρωπος; Δεν υπάρχει ένας απόλυτος ορισμός. Ο άνθρωπος είναι, βέβαια, ένας ζωντανός οργανισμός, όμως αυτή η απάντηση δεν αρκεί· αν αρκούσε, το ερώτημα δεν θα είχε τεθεί ποτέ. Από κανέναν.

Είναι επίσης ον που γνωρίζει, αντιλαμβάνεται, κατανοεί. Δεν γεννιέται ολοκληρωμένος. Γίνεται. Διαμορφώνεται στην πορεία, σκέπτεται, κρίνει, επιλέγει. Και ακριβώς επειδή επιλέγει, καθίσταται υπεύθυνος για τα έργα του. Από αυτή την ευθύνη πηγάζει και η ηθική του. Οι “εργοστασιακές του ρυθμίσεις” δεν αρκούν για να τον ορίσουν. Η συνείδησή του τον ωθεί να υπερβαίνει τον εαυτό του, να αμφισβητεί, να αναζητά νόημα. Ο άνθρωπος είναι έργο υπό διαμόρφωση.

Όταν αυτή η θεμελιώδης ιδέα εγκαταλείπεται, οδηγούμαστε αναπόφευκτα στον μηδενισμό. Ο μηδενισμός δεν είναι μόνο φιλοσοφία, είναι και σύγχρονη στάση ζωής. Ως κοινωνική συνθήκη τον αποδεχθήκαμε με ανακούφιση. Σε έναν κόσμο κουρασμένο από ιδέες, η άρνηση κάθε νοήματος μας παρουσιάστηκε ως ρεαλισμός: να μην πιστεύεις, να μην δεσμεύεσαι, να μην κρίνεις. Έτσι το μηδέν βαφτίστηκε ουδετερότητα και η παραίτηση ελευθερία. Όμως ο άνθρωπος που παραιτείται από την αναζήτηση νοήματος, παραιτείται ταυτόχρονα και από την ευθύνη που τον συγκροτεί.

Η σύγχρονη πολιτική προσαρμόστηκε γρήγορα σε αυτή την παραίτηση. Συχνά τη μεθόδευσε. Όταν δεν υπάρχει αλήθεια, όλα είναι αφήγημα. Όταν δεν υπάρχει ευθύνη, όλα είναι διαχείριση. Οι κοινωνίες χωρίς όραμα, χωρίς αξίες και χωρίς αρχές, κυβερνώνται με στατιστικές. Αξιολογούνται με δείκτες και ο άνθρωπος από πρόσωπο γίνεται μονάδα, ένας αριθμός - προσωπικό τον ονομάζουμε στη χώρα μας. Από υποκείμενο γίνεται αντικείμενο καταγραφής...

Δεν χρειάζεται να επιβάλεις βία σε έναν λαό που έχει πειστεί ότι δεν υπάρχει τίποτα άξιο υπεράσπισης. Δεν χρειάζεται λογοκρισία εκεί όπου η αδιαφορία λειτουργεί αποτελεσματικότερα. Το κενό αποδεικνύεται πιο ισχυρό από την καταστολή. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η ισότητα απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο και περιορίζεται στην ομοιομορφία. Ό,τι ξεχωρίζει θεωρείται ύποπτο. Ό,τι απαιτεί κόπο βαφτίζεται ελιτίστικο. Ό,τι μιλά για βελτίωση λοιδορείται ως αυταρχισμός, τοξικότητα, ακροδεξιά παρέκκλιση, αριστερός φασισμός και ό,τι άλλο σκαρφιστεί ο λωλοστεφανής. Έτσι, η μετριότητα αναδεικνύεται ως ηγέτιδα και η παρακμή βαπτίζεται πρόοδος.

Κάποια στιγμή θα επέλθει και η κατάρρευση. 

Τίποτα, ωστόσο, δεν καταρρέει τυχαία. Οι κοινωνίες αποδομούνται όταν εγκαταλείπεται η ιδέα της εσωτερικής εργασίας. Όταν η ευθύνη μεταβιβάζεται διαρκώς αλλού. Όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον εαυτό του ως έργο υπό διαμόρφωση και αρκείται στον ρόλο του καταναλωτή ταυτοτήτων.

Το μηδέν δεν είναι ουδέτερο. Είναι πολιτική επιλογή! Και ευνοεί όσους κυβερνούν χωρίς να λογοδοτούν. Σε έναν κόσμο χωρίς μέτρο, μόνο ο ισχυρός ορίζει το μήκος του κανόνα. Κάθε κοινωνία, όμως, στηρίζεται σε αόρατα θεμέλια. Όταν αυτά εγκαταλειφθούν στην τύχη τους, το οικοδόμημα στέκει για λίγο από αδράνεια και ύστερα καταρρέει και τότε όλοι αναρωτιούνται το γιατί.

Αν υπάρχει σήμερα πολιτική πράξη πραγματικά επαναστατική - γιατί αυτό ψάχνουμε, δεν είναι η άρνηση των πάντων, αλλά η επαναφορά του μέτρου. Η επιμονή ότι ο άνθρωπος λογοδοτεί πρώτα στον εαυτό του. Ότι η ελευθερία χωρίς σκοπό δεν είναι δικαίωμα, αλλά κενό. Το Μηδέν υπόσχεται να μας απαλλάξει από το βάρος της ευθύνης. Όμως κοινωνίες που δεν αντέχουν βάρος, δεν αντέχουν ούτε την ελευθερία.

Καλώς ήλθατε στην Ελλάδα!

Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε και η αισθητική της απώλειας

Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα, παραμένει μοναδικός, γιατί κατόρθωσε να μετατρέψει τον πόνο και την απώλεια σε αισθητική εμπειρία. 

 

Ο κόσμος του δεν είναι απλώς σκοτεινός. Είναι ένας χώρος μεταιχμιακός ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, όπου η μνήμη γίνεται εμμονή και ο έρωτας επιβιώνει μόνο ως φάντασμα.

 

"Ό,τι βλέπουμε δεν είναι παρά ένα όνειρο μέσα σε όνειρο".

 

Η γυναικεία μορφή, τόσο συχνή στο έργο του, δεν λειτουργεί ρεαλιστικά αλλά συμβολικά. Είναι ιδανική, απόμακρη, σχεδόν ιερή, όπως μια επίκληση προς κάτι απρόσιτο.

 

"Ο θάνατος μιας ωραίας γυναίκας είναι, χωρίς αμφιβολία, το πιο ποιητικό θέμα στον κόσμο".

 

Πιστεύω ότι ο Πόε, με τη γραφή του, προσπαθεί - και εν μέρει καταφέρνει - να νικήσει τον θάνατο, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι αυτή η νίκη μπορεί να ιδωθεί μόνο ως αποτυχία.

 

Κι όμως, μέσα σε αυτή την αποτυχία γεννιέται η διαχρονική του γοητεία...

 

"Ύπνος, αυτά τα μικρά κομμάτια θανάτου - πόσο τα απεχθάνομαι".

 

- Το χαρακτικό είναι του Ιρλανδού Harry Clarke

Ανυπότακτοι και ανεπιθύμητοι

 

© Πηνελόπη Μασούρη

Αν ο Σμαραγδής έφτιαχνε μια ταινία για τον Καραϊσκάκη, για τον Κολοκοτρώνη ή τον Ανδρούτσο (χωρίς περιορισμό στη λίστα), ή έστω για τον Καραγκιόζη, τόσο ο ίδιος όσο και οι λοιποί συντελεστές της ταινίας του πάλι θα είχαν να περάσουν από τις ίδιες συμπληγάδες. Πάλι θα έβρισκαν μπροστά τους τους ίδιους λωτοφάγους. Πάλι θα είχαν να αντιμετωπίσουν τις ίδιες συκοφαντίες και τις ίδιες κατηγορίες από κάποιον απόγονο του Ανδροκλή.

 

Βλέπετε, εκείνο το "ἀνήκομεν εἰς τὴν Δύσιν" δεν ήταν ποτέ απλώς μια γεωπολιτική δήλωση, αλλά ένα φίλτρο μέσα από το οποίο περνάμε την Ιστορία μας για να δούμε τι "χωράει" και τι περισσεύει. Και συνήθως αυτό που περισσεύει είναι το ανυπότακτο, το ανορθόδοξο, το βαθιά λαϊκό και, ταυτόχρονα, το τραγικό στοιχείο της ελληνικής εμπειρίας. Εκείνο το στοιχείο που ποτέ δεν συμβιβάστηκε, που ποτέ δεν έσκυψε το κεφάλι.

 

Γι’ αυτό και κάθε φορά που επιχειρείται να ειπωθεί μια μεγάλη αφήγηση για τους ήρωες της Επανάστασης, δεν κρίνεται μόνο η αισθητική και η ιστορική ακρίβεια· κρίνονται και οι ίδιοι οι ήρωες, και μένει να αποφασιστεί αν τους επιτρέπεται να είναι αυτό που πραγματικά ήταν.

 

Οι συμπληγάδες είναι ιδεολογικές. Είναι η σύγκρουση ανάμεσα σε μια μνήμη που επιμένει και σε μια λήθη που παρουσιάζεται ως πρόοδος. Οι λωτοφάγοι είναι όργανα αυτής της λήθης και οι απόγονοι του Ανδροκλή οι χρήσιμοι ηλίθιοι. Δεξιόστροφοι και αριστερόστροφοι· για διαφορετικούς λόγους οι μεν από τους δε, το ίδιο ηλίθιοι όμως.

Έργα και ημέρες ενότητας με βαρύ πολιτικό και εκκλησιαστικό συμβολισμό

Με αφορμή τους εορτασμούς της επετείου συγκλήσεως της Α’ Οικουμενικής Συνόδου και την επίσκεψη του Πάπα Λέοντος ΙΔ' στην Τουρκία, πολλά έχουν ήδη γραφεί. Από τη δική μου σκοπιά, ως Ορθόδοξος, θα ήθελα να σταθώ σε τέσσερα πολύ συγκεκριμένα σημεία, τα οποία θεωρώ εξαιρετικά σημαντικά.

 

Πρώτα απ’ όλα, διαφαίνεται καθαρά η ειλικρινής επιθυμία και των δύο προκαθημένων για αποκατάσταση της ενότητας μεταξύ των Εκκλησιών. Είναι ίσως από τις ελάχιστες ιστορικές στιγμές όπου η ανάμνηση ενός εκκλησιαστικού —και κατ’ επέκταση θεολογικού— γεγονότος φαίνεται ικανή να λειτουργήσει ως συγκολλητική ουσία και όχι απλώς ως συμβολισμός προθέσεων.

 

Γιατί αυτό είναι σημαντικό; Όπως επισημαίνει πολύ εύστοχα ο Μητροπολίτης Σιγκαπούρης και Νοτίου Ασίας κ.κ. Κωνσταντίνος:

 

"(...) Κι όμως, δεκαεπτά αιώνες αργότερα, το θέαμα είναι τραγικά παρόμοιο. Ο χριστιανικός κόσμος διαμελισμένος, γεμάτος ξέχωρες παραδόσεις, δογματικές εκδοχές, εκκλησιαστικά σύνολα που λειτουργούν συχνά σαν ξεχωριστά κράτη. Η αναφορά στον Χριστό έχει θρυμματιστεί σε προσωπικές ερμηνείες, εγωισμούς, εθνικές αφηγήσεις, πνευματικές αυτάρκειες. Ακόμη και μέσα στην Ορθοδοξία, που υποτίθεται ότι φυλάσσει τη συνοδικότητα και την εμπειρία της πρώτης Εκκλησίας, έχει ριζώσει η παθολογία του εθνοφυλετισμού: Εκκλησίες εγκλωβισμένες σε κρατικά συμφέροντα, σε πολιτικές συμπλεύσεις, σε ανταγωνισμούς ταυτότητας."

 

Ο Χριστιανισμός ήρθε για να ενώσει, για να διορθώσει, για να αποκαλύψει, κι εμείς —χριστιανοί και μη— δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα συνεχίζουμε να παλεύουμε με τα ίδια ερωτήματα, τις ίδιες αδυναμίες και τις ίδιες αναζητήσεις.

 

Οι προκαθήμενοι των δύο μεγαλύτερων και κυριότερων χριστιανικών δογμάτων μας υπενθυμίζουν πως ο δρόμος προς την ενότητα πρέπει να παραμένει πάντοτε ανοικτός και πως χρειάζεται θάρρος για να τον διαβούμε.

 

Και εδώ φτάνουμε στο δεύτερο σημείο: το Filioque. Η απαλοιφή του από την Ομολογία της Πίστεως εκ μέρους του προκαθημένου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας καταλύει το πλέον σοβαρό δογματικό και ποιμαντικό εμπόδιο. Ουσιαστικά, δεν υφίσταται πια η κυριότερη θεολογική μας διαφορά. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η αφετηρία της πορείας προς την ενότητα έχει οριστικοποιηθεί, όχι σε επίπεδο ευσεβών πόθων αλλά επί πραγματικού δογματικού εδάφους.

 

Το τρίτο σημείο αφορά την αναγνώριση - πολιτική και εκκλησιαστική - της ισότητας του Οικουμενικού Θρόνου με την Αγία Έδρα· μια κίνηση με ιδιαίτερα βαρύ γεωπολιτικό αντίκτυπο αλλά και σαφές μήνυμα προς Μόσχα, Ιεροσόλυμα αλλά και Άγκυρα σχετικά με τον ρόλο και το κύρος της Κωνσταντινούπολης.

 

Το τέταρτο σημείο: Η επίσκεψη του Πάπα στο Μπλε Τζαμί, και όχι στην Αγία Σοφία, αποτελεί ξεκάθαρο μήνυμα προς την Τουρκία και ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο. Τους έδειξε πως η Χριστιανοσύνη σέβεται το Ισλάμ, ενώ το Ισλάμ δεν σέβεται τον Χριστιανισμό.

 

Τέλος, η κοινή διακήρυξη Βαρθολομαίου και Λέοντος αφαιρεί από κάθε άλλο χριστιανικό δόγμα κάθε εύλογο περιθώριο αμφισβήτησης ή διαφορετικής ερμηνείας σχετικά με το πνεύμα της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας. Τα λύσαμε όλα; Όχι βέβαια. Βρισκόμαστε όμως σε καλό δρόμο...

Χρυσάνθεμο: Το άνθος του φωτός

Ανάμεσα στα άνθη που απέκτησαν εσωτερικά νοήματα σε διαφορετικές παραδόσεις, το χρυσάνθεμο κατέχει ιδιαίτερη θέση. Μπορεί να μην είναι ρόδο ή κρίνος ωστόσο, ως συμβολισμός, μπορεί και γεφυρώνει την απόσταση ανάμεσα στην δυτική εσωτερική παράδοση με την εξ ανατολών σκέψη και θεώρηση των πραγμάτων καθώς, και με την ιπποτική ηθική. Κοινός παρονομαστής είναι η ιδέα πως το αληθινό φως ανθίζει μέσα στο σκοτάδι. 

Στη δυτική εσωτερική παράδοση, το χρυσάνθεμο ερμηνεύεται ως σύμβολο ενσυνείδησης, κάθαρσης και εσωτερικής φώτισης. Μάλιστα, σε αρκετές λαϊκές και αποκρυφιστικές παραδόσεις της Ευρώπης θεωρείται άνθος που απωθεί την αρνητική ενέργεια και προστατεύει από την πνευματική σύγχυση. 

Η ακτινωτή μορφή του παραπέμπει στη διάχυση του φωτός από το πνευματικό κέντρο προς την περιφέρεια και στη σταδιακή αποκάλυψη της εσωτερικής αλήθειας. Είναι, συνεπώς, σύμβολο μετάβασης άρα και μεταμόρφωσης κι αναγέννησης. 

Στις ανατολικές παραδόσεις, ιδίως στον κινεζικό ταοϊσμό και στον ιαπωνικό σιντοϊσμό, το χρυσάνθεμο είναι σύμβολο μακροζωίας, αθανασίας και ηθικής ακεραιότητας. Επειδή δε ανθίζει όταν όλα τα άλλα λουλούδια μαραίνονται, δύναται να συμβολίζει τη ψυχική αντοχή και την εσωτερική μεταστροφή χωρίς να παραγνωρίζεται η φυσική φθορά και η παροδικότητα. 

Κατά την ιπποτική παράδοση, ζητούμενο είναι η κάθαρση της συνείδησης, η δικαιοσύνη, η τιμή και η ακεραιότητα, η πίστη και η αφοσίωση, η γενναιότητα και η ευγένεια... 

Ο ανθός που ανθίζει σε περιβάλλον φθοράς εκφράζει επακριβώς την αναζήτηση της αρετής και την ανθεκτικότητα του ανθρώπου απέναντι στην αδικία και την παρακμή. Όπως το λουλούδι δεν υποκύπτει στις σκιές και στα αγκάθια γύρω του, έτσι και ο άνθρωπος κάθε τόπου και κάθε εποχής οφείλει να στέκεται όρθιος ακόμη κι όταν γύρω του επικρατεί η σύγχυση, ο πόνος και η αδικία, φωτίζοντας με τη ζωή του, με το παράδειγμά του, επιδεικνύοντας ψυχική δύναμη και συνέπεια. Ας μην ξεχνούμε ότι η πραγματική ομορφιά το ανθρώπου δεν αποκαλύπτεται όταν όλα είναι εύκολα αλλά όταν η ψυχή του δοκιμάζεται! 

Το στοίχημα που δεν χρειάζεται να παίξεις...

 

“Είναι προτιμότερο να ζω τη ζωή μου σαν να υπάρχει Θεός και να πεθάνω για να ανακαλύψω ότι δεν υπάρχει παρά να ζω τη ζωή μου σαν να μην υπάρχει και να πεθάνω για να ανακαλύψω ότι υπάρχει”.

- Albert Camus 

Γεννημένος σαν σήμερα το 1913, στην Αλγερία, μεγάλωσε μέσα στη φτώχεια, με τη μητέρα του, αφού ο πατέρας του σκοτώθηκε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατάφερε να γίνει μία από τις πιο φωτεινές και αντιφατικές - για τους πολλούς - μορφές του 20ού αιώνα ωστόσο, υπήρξε απλά ένας άνθρωπος που πάλευε να βρει νόημα μέσα στο παράλογο της ύπαρξης. Το έργο του, καθρεπτίζει την ανθρώπινη αγωνία για αλήθεια και αξιοπρέπεια… για μια ζωή δίχως ψευδαισθήσεις.

Σήμερα, έμαθα ότι η αρχική φράση που αποδίδεται στον Καμύ, δεν είναι δική του. Στην πραγματικότητα ανήκει στην σκέψη του Blaise Pascal, ενός γάλλου θεολόγου, μαθηματικού και συγγραφέα του 17ου αιώνα, σύμφωνα με την οποία σκέψη: “λογικότερο να πιστεύεις στον Θεό, γιατί αν υπάρχει, κερδίζεις τα πάντα· αν δεν υπάρχει, δεν χάνεις τίποτα”. Ο Καμύ αντίθετα απέρριπτε την έννοια της πίστης ως στοίχημα ή ως ενέχυρο και προέκρινε το βίωμα της ζωής στο έπακρο ως τη μόνη ικανή συνθήκη για να έχει αξία και νόημα η ύπαρξή μας. 

Αν ο Πασκάλ και κάθε Πασκάλ ζητά να σωθεί, ο Καμύ και ο κάθε Καμύ ζητά να ζήσει! Ο Καμύ δε αναζητούσε την παρηγοριά. Αναζητούσε την αλήθεια… τη διαύγεια… την ειλικρίνεια. Την αλήθεια που ίσως να είναι η πιο καθαρή μορφή πίστης που μπορούμε να έχουμε. Την διαύγεια που είναι ο μόνος τρόπος για να βλέπουμε και να αξιολογούμε τα πράγματα. Την ειλικρίνεια που από μόνη της είναι μία πράξη επαναστατική μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο από υποκρισία, φθόνο και ναι, ενοχές.

Το ενδιαφέρον είναι πως όσο πιο καθαρά κοιτάζει κανείς το παράλογο, τόσο περισσότερο αναδύεται η ανάγκη για καλοσύνη. Ο Καμύ το γνώριζε αυτό. Δεν ήταν ένας μηδενιστής, αλλά ένας άνθρωπος που πάλευε να αγαπήσει τον κόσμο, ακόμη και χωρίς αιώνιο νόημα...

"Αυτός που το πρόσωπό του δεν σκορπίζει φως, ποτέ του δεν θα γίνει άστρο." - William Blake

Ήρθε η ώρα να ταράξω τα λιμνάζοντα ύδατα του εσωτερισμού! 

Για πάνω από έναν αιώνα η εικόνα της ανθρωπόμορφης κατσίκας, του Μπαφομέτ, προωθήθηκε μέσα από διάφορες αργόσχολες ομάδες ως σύμβολο... "εσωτερικού μετασχηματισμού".

Οι αδαείς και οι πτωχοί τω πνεύματι, βρήκαν στην μορφή του ό,τι είναι ακατανόητο για κάθε λογικό άνθρωπο και ανέπτυξαν πλείστες θεωρίες, συνειρμούς κι ερμηνείες, ώστε οδηγηθούν οι ίδιοι κι οδηγήσουν και τον ανυποψίαστο στις θύρες του Δρομοκαΐτειου.

Όμως, ο εσωτερισμός δεν μπορεί και οφείλει να μην είναι στατικός! Δεν μπορούμε να αναμασάμε τα ίδια και τα ίδια. Πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πιο πέρα. Ο σκοπός στην τέχνη μας δεν είναι ν' αντιγράφουμε αλλά, να εφευρίσκουμε. Έτσι λοιπόν, αφού δεν το δοκιμάζει κανείς άλλος, θα τολμήσω εγώ να να "ξεβλαχέψω" ορισμένους ως άλλος Κωστόπουλος.

Με μεγάλη συγκίνηση, σας παρουσιάζω το αποτέλεσμα της δικής μου έρευνας στο πεδίο του της πνευματικής αναζήτησης και είμαι σίγουρος ότι θα αγγίξω πολλές καρδιές - κυρίως, εκείνες που κλίνουν προς την ανατολή μεριά.

Μαϊμουμέτ! Εναλλακτικά, Τσίταμετ. 

Τί αντιπροσωπεύει;

- Τη συνένωση των αντιθέτων: άσπρο μαύρο όνειρα κάνω, τα όνειρά μου κόκκινα τα όνειρά μου άσπρα...

- Την τέλεια ισορροπία ανάμεσα στο σώμα και το πνεύμα. (Παρατηρήστε ότι στην απεικόνιση που παρατίθεται εδώ δεν φαίνεται καμία ουρά γιατί πολύ απλά δεν χρειάζεται)

- Τη μυστική γνώση που απελευθερώνει εκείνον που τολμά να την αναζητήσει. (Πρέπει να ακολουθήσεις τη μαϊμού για να δεις τι κρύβει και που)

Στο μέτωπό της, η πεντάλφα, μας παραπέμπει στο πεντάγωνο και μας υπενθυμίζει ότι η πολιτική εξουσία μπορεί να γίνει τσίρκο... ευκολάκι ;)

Η Μαϊμουμέτ είναι το κατεξοχήν σύμβολο αυτού του λεγόμενου εσωτερικού μετασχηματισμού. 

Η όψη της δεν προκαλεί τρόμο επειδή αποκαλύπτει μια επικίνδυνη αλήθεια:

Η αληθινή δύναμη δεν βρίσκεται μέσα μας αλλά παντού γύρω μας, σαν ώριμα τσαμπιά μπανάνας που περιμένουν τον κάθε σαρβαϊβορ να τα δρέψει.

Ελιφάς Λεβί σε έφαγα!

Ξυπνήστε...