Το φως που δεν μας ανήκει

Το θερινό ηλιοστάσιο δεν αποδεικνύει τίποτα. Είναι η μέρα που ο ήλιος ανεβαίνει ψηλά και στέκεται εκεί, αδιάφορος για το πόσο σημαντικοί φανταζόμαστε ότι είμαστε.

Ο άξονας της γης κλίνει προς το φως, και εμείς διαβάζουμε σ' αυτή την κλίση ένα νόημα που δεν υπάρχει - σαν να γέρνει ο κόσμος για να μας δει.

Το φως δεν βλέπει κανέναν. Απλώς φωτίζει.

Κάτω από την επιφάνεια δεν κρύβεται καμία κρίση. Η πέτρα δεν περιμένει να μας μιλήσει. Υπάρχει μόνο η ύλη, σιωπηλή, αδιάφορη για τις εξηγήσεις που της ζητάμε.

Αργότερα, με το απογευματινό φως, θα συναντηθούμε, θα μιλήσουμε, θα χαμογελάσουμε, θα κρατήσουμε τα ποτήρια μας σαν αποδείξεις. Δεν θα λέμε ψέματα· θα κάνουμε κάτι πιο απλό. Θα πιστέψουμε για λίγο πως η στιγμή έχει διάρκεια.

Τη στιγμή που το φως μοιάζει ακλόνητο, ο χρόνος έχει ήδη γυρίσει, αθόρυβα, αδιάφορος για το αν εμείς το προσέξαμε.

Προτιμάμε να βλέπουμε το είδωλό μας μέσα στο φως παρά το ίδιο το φως.

Καμωνόμαστε να χτίζουμε σαν ο χρόνος μας να μην τελειώνει, ενώ δεν είμαστε παρά ένοικοι μιας μέρας που κλείνει. Και συνεχίζουμε. Από συνήθεια.

Ελπίζουμε σε ένα μέλλον πιο λαμπρό απ' αυτό που μας αναλογεί. Η ελπίδα αυτή δεν είναι αθώα. Είναι ο τρόπος μας να μην αντικρύσουμε κατάματα αυτό που ήδη ξέρουμε. Και αύριο, πράγματι, θα ξημερώσει…

Το βράδυ, όταν ο ορίζοντας βαφτεί πορφυρός, δεν θα είναι κάποιο θεϊκό σημάδι. Θα είναι μόνο φως που αλλάζει γωνία.

Θα μείνουμε να παρακολουθούμε το σβήσιμό του. Δεν θα υπάρχει αποκάλυψη, ούτε τρόμος, μόνο η ίδια παλιά αλήθεια, καθαρή πια από κάθε στόλισμα. Το φως πάντα φεύγει, κανείς δεν είναι το κέντρο του, και αυτό, ακριβώς αυτό, δεν χρειάζεται να μας τρομάζει.

 

Η Πρωτομαγιά που προδώσαμε

 

Φωτογραφίες της Jane Nicholl με τα ξύλινα γλυπτά στο Wat Tyler Country Park, τα οποία μνημονεύουν τη βίαιη εξόντωση των τελευταίων εξεγερμένων χωρικών στο γειτονικό Norsey Woods.

Καθώς περνούν τα χρόνια, το ερώτημα επιστρέφει με αυξανόμενη ενόχληση: τί ακριβώς γιορτάζουμε την Πρωτομαγιά και με ποιο ηθικό δικαίωμα επικαλούμαστε ακόμα τον συμβολισμό της συγκεκριμένης ημέρας; Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Είναι η πιο ειλικρινής πρόκληση που μπορεί να απευθύνει κανείς σε μια κοινωνία που έχει μάθει να συμβιώνει άνετα με τις αντιφάσεις της.

 

Γιατί η αδράνεια που παρατηρούμε γύρω μας δεν είναι απλή αδυναμία ή κούραση. Είναι επιλογή. Οι πολίτες δεν αδυνατούν απλώς να υπερασπιστούν δικαιώματα που κατακτήθηκαν με αίμα και κόπο· πολύ συχνά συμβάλλουν οι ίδιοι στην αποδόμησή τους, υιοθετώντας αφηγήματα που παρουσιάζουν την υποβάθμιση της ζωής τους ως “αναπόφευκτη πραγματικότητα” ή “κοινό συμφέρον”. Πίσω από αυτά τα αφηγήματα κρύβονται πολιτικοί όλων των αποχρώσεων, συνδικαλιστικές γραφειοκρατίες και κάθε λογής διαχειριστές, οι οποίοι από τη μία αποδομούν εργασιακές κατακτήσεις και από την άλλη κομπάζουν για τις δήθεν παροχές που «διορθώνουν» «αδικίες», ενώ στην πραγματικότητα αναπαράγουν το ίδιο πλέγμα εξάρτησης και διαρκούς ανακύκλωσης των προβλημάτων που υποτίθεται ότι θεραπεύουν.

 

Η ιστορική οπισθοδρόμηση δεν είναι απλά εντυπωσιακή... Είναι ντροπή ένας εργαζόμενος να μην μπορεί να εξασφαλίσει ούτε τα στοιχειώδη για να ζήσει ανθρώπινα από τη δουλειά του. Είναι προσβλητικό για την ίδια την έννοια της ανθρώπινης αξίας να μην μπορεί να θρέψει την οικογένειά του χωρίς να εξαντληθεί σωματικά και ψυχικά. Είναι εξοργιστικό να αναγκάζεται σε δύο και τρεις δουλειές, χωρίς ασφάλεια, χωρίς σταθερότητα, χωρίς καμία προοπτική, απλά και μόνο για να επιβιώνει πληρώνοντας την κυβερνητική ανικανότητα με καπέλο. Είναι ακατανόητη η αδυναμία πρόσβασης σε αξιοπρεπή στέγη… Μόνο μία εξήγηση μπορεί να είναι αποδεκτή: το κράτος έχει προδώσει την πιο βασική του αποστολή καθώς, όσα αλλού θεωρούνται αυτονόητα, εδώ παρουσιάζονται ως ανέφικτες πολυτέλειες από ακριβώς εκείνους που ποζάρουν ως υπερασπιστές του εργαζόμενου.

 

Η Πρωτομαγιά έχει εκφυλιστεί προ πολλού σε ένα κενό τελετουργικό. Μια ημέρα “τιμής της εργασίας” που οικειοποιούνται ακριβώς εκείνοι που συνέβαλαν περισσότερο στην υποβάθμισή της. Και ενώ αυτοί μιλούν για “πρόοδο” και “δικαιώματα” και “κατακτήσεις” και “αγώνες”, οι ίδιοι οι πολίτες - με την ανοχή, τη σιωπή τους, τον φόβο τους, τον μικροκομματικό τους διχασμό - λειτουργούν ως ο πιο αποτελεσματικός σύμμαχος αυτής της διάβρωσης.

 

Και η διάβρωση αυτή δεν συντελείται πλέον μόνο στο επίπεδο των νόμων και των αγορών. Συντελείται και εκεί όπου ο αλγόριθμος καθορίζει τι θα γίνει ορατό. Οι πλατφόρμες που “φιλοξενούν” τον σύγχρονο δημόσιο διάλογο και επιβάλλουν το περιεχόμενο και κατευθύνουν την προσοχή στο εντυπωσιακό και το πολωτικό εις βάρος του ουσιαστικού. 

 

Η Πρωτομαγιά - όπως κάθε τι εμπορεύσιμο - γίνεται hashtag, η αγανάκτηση γίνεται story, η διεκδίκηση γίνεται post που εξαντλούνται με το σκρολάρισμα. Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι η εξαφάνιση της αντίστασης· είναι ότι αυτή προδιαγράφεται ως αδρανής ακόμα πριν εκφραστεί, ενσωματωμένη εκ των προτέρων στον ίδιο τον μηχανισμό που υποτίθεται ότι αμφισβητεί. Έτσι προκύπτουν θεσμοί που λειτουργούν αλλά δεν εμπνέουν, και πολίτες που συμμετέχουν αλλά δεν πιστεύουν. Βλέπε δικαιοσύνη...

 

Δεν χρειάζεται να γίνουμε Ροβεσπιέροι για να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους. Αρκεί να παραδεχτούμε ότι η χρόνια παθητικότητα απέναντι στην αδικία δεν είναι ουδετερότητα αλλά συναίνεση. Και ότι η αγανάκτηση, όταν η αδικία παγιώνεται, δεν είναι απλώς συναίσθημα αλλά πολιτική ανάγκη.

 

Αν θέλουμε να τιμήσουμε ειλικρινά αυτή την ημέρα, πρέπει πρώτα να σταματήσουμε να αυταπατώμαστε. Η αναδιάταξη της σχέσης πολίτη και εξουσίας δεν θα έρθει με συμβολικές πορείες, κενές διακηρύξεις ή (viral) αναρτήσεις. Χρειάζεται απόφαση και γι’ αυτή την απόφαση θα απαιτηθεί θάρρος για να κοιτάξουμε κατάματα τη δική μας ευθύνη για την κατάσταση που καταγγέλλουμε.

Μυστήριο και Μεταμόρφωση: Η πορεία της Μεγάλης Πέμπτης

 

Η Μεγάλη Πέμπτη καταλαμβάνει κομβική θέση στο λειτουργικό και θεολογικό οικοδόμημα της Μεγάλης Εβδομάδας, καθώς συμπυκνώνει σε μια ενιαία εμπειρία τόσο τη θεμελίωση της Εκκλησίας ως σώματος όσο και την απαρχή του Θείου Δράματος. Δεν πρόκειται για μια αποσπασματική διαδοχή τελετουργικών διαδικασιών, αλλά για μια εσωτερικά συνεκτική πορεία, όπου λατρεία, αφήγηση και συμβολισμός συνδέονται αδιάρρηκτα και οδηγούν σε μία πορεία εισόδου σε βαθύτερα επίπεδα νοήματος.

Το πρωί, με την Εσπερινή Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, η Εκκλησία δεν ανακαλεί απλώς τον Μυστικό Δείπνο, αλλά τον καθιστά παρόντα. Εκεί, το ορατό της λατρείας συναντά το αόρατο της θείας οικονομίας και η ιστορία παύει να λειτουργεί ως αφήγηση, για να μετασχηματιστεί σε μυστήριο εν εξελίξει.

Η καθιέρωση της Θείας Ευχαριστίας συνιστά τον πυρήνα αυτής της εμπειρίας. Ο άρτος και ο οίνος, προσφερόμενοι “εις άφεσιν αμαρτιών”, υπερβαίνουν τη φυσική τους υπόσταση και καθίστανται φορείς μιας άλλης πραγματικότητας, εγκαινιάζοντας μια σχέση κοινωνίας που δεν εξαντλείται στη συλλογική λατρεία, αλλά εκτείνεται ως υπαρξιακή ενότητα με το θείο. Εντός αυτής της κορυφαίας στιγμής, ωστόσο, εγγράφεται ήδη η σκιά της προδοσίας, υποδεικνύοντας ότι η θεία προσφορά συνυπάρχει με τη ρευστότητα της ανθρώπινης στάσης.

Καθώς η ημέρα προχωρά, η λειτουργική αντίληψη μετατοπίζεται από την ευχαριστιακή πληρότητα προς τη δραματική εμπειρία των Παθών. Η Ακολουθία των Αγίων Παθών, ο Όρθρος της Μεγάλης Παρασκευής, οργανώνεται γύρω από τις δώδεκα ευαγγελικές περικοπές που είναι γνωστές ως “τα 12 Ευαγγέλια”. Η διάρθρωσή τους δεν είναι μόνον αφηγηματική, αλλά αποκαλύπτει μια σαφή θεολογική τυπολογική κλιμάκωση. Από τη διδασκαλία της αγάπης και τον αποχαιρετισμό προς τους μαθητές, στην αρχιερατική προσευχή, και από εκεί στο σκοτεινό πεδίο της προδοσίας, της σύλληψης και των διαδοχικών φάσεων της δίκης.

Η άρνηση του Πέτρου, η αμφιταλάντευση του Πιλάτου - της εξουσίας δηλαδή - και οι κραυγές του όχλου συνθέτουν ένα ψυχικό τοπίο έντασης και δοκιμασίας που κορυφώνεται με την πορεία προς τον Γολγοθά και τη Σταύρωση, όπου ο Χριστός υφίσταται τον απόλυτο εξευτελισμό και θάνατο. Στο εσωτερικό αυτού του δράματος παρεμβάλλονται μορφές και γεγονότα με ιδιαίτερο συμβολικό βάρος. Η μεταμέλεια και η απελπισία του Ιούδα, η μετάνοια του ληστή, η θαρραλέα στάση του Ιωσήφ από την Αριμαθαία. Η αφήγηση ολοκληρώνεται με την ταφή και τη σφράγιση του Τάφου, όχι ως κλείσιμο, αλλά ως σιωπηρή προετοιμασία για την ανατροπή που θα ακολουθήσει.

Παράλληλα, η υμνολογία της ημέρας αποδίδει με πυκνότητα και θεολογικό βάθος το παράδοξο: ο λόγος “Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου” μυεί σε μια αντινομία που υπερβαίνει τη λογική κατανόηση. Ο Δημιουργός υφίσταται την ταπείνωση. Ο Θεός κατέρχεται για να ανοίξει στον άνθρωπο τον δρόμο της ανόδου! Αυτή η αντιστροφή δεν είναι δραματική υπερβολή, αλλά η αποκάλυψη της φύσης της θείας αγάπης μέσω της αυτοπροσφοράς.

Μέσα σε αυτό το πυκνό πλέγμα, αναδύεται και μια εσωτερική ανάγνωση που δεν αυτονομείται από τη λειτουργική εμπειρία, αλλά τη διαπερνά. Ο Δείπνος ως πρόσκληση σε μεταμόρφωση, η προδοσία ως κλονισμός της συνείδησης, τα Πάθη ως διαδοχικές δοκιμασίες, και ο Σταυρός ως σημείο τομής μεταξύ φθαρτού και άφθαρτου. Όλες οι μορφές επανεμφανίζονται ως υπαρξιακές δυνατότητες, αποκαλύπτοντας ότι η Σταύρωση λειτουργεί ως καθρέπτης της ανθρώπινης ύπαρξης.

Συνολικά, η Μεγάλη Πέμπτη συγκροτεί μια εμπειρία μετάβασης. Από την κοινωνία του Δείπνου στην απομόνωση των Παθών και από τη βεβαιότητα της σχέσης στην τραγικότητα της εγκατάλειψης. Αυτή η εμπειρία και αυτή η μετάβαση μετατρέπει την πίστη από θεωρητική παραδοχή σε βίωμα συμμετοχής.

Η προσδοκία της Ανάστασης καλεί τον άνθρωπο να μη μένει στη μνήμη των γεγονότων, αλλά να βιώσει το θαύμα προτού ακόμη αυτό συντελεστεί!

 

Η Μεγάλη Τετάρτη της Επιλογής

 

Καθώς η πορεία της Αγίας και Μεγάλης Εβδομάδας διέρχεται το μέσον της, η Μεγάλη Τετάρτη αποκτά χαρακτήρα ορίου και φανέρωσης. Η Μεγάλη Δευτέρα ανέδειξε την ανάγκη καρποφορίας, η Μεγάλη Τρίτη έστρεψε το βλέμμα στην εγρήγορση, και τώρα η Μεγάλη Τετάρτη καλεί σε έμπρακτη ανταπόκριση σε όσα προηγήθηκαν, οδηγώντας μας σε κρίση και απόφαση, καθώς καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε το βάθος της σχέσης μας με το θείο.

 

Η Μεγάλη Τετάρτη στέκεται ανάμεσα σε δύο πορείες φαινομενικά αντίθετες, αλλά αποκαλυπτικές ως προς την ελευθερία και τη δυνατότητα μεταστροφής του ανθρώπου. Από τη μία, η προσφορά του μύρου - πράξη μετάνοιας, αγάπης και επανασύνδεσης με το θείο. Από την άλλη, το φιλί της προδοσίας - πράξη ρήξης και απομάκρυνσης.

 

Το μύρο λειτουργεί ως σύμβολο ευλογίας και επανένταξης, εκφράζοντας την αναγνώριση της πτώσης και την αποδοχή της ανάγκης επιστροφής στη χάρη. Η ίαση που προσφέρει δεν είναι απλή αναζωογόνηση· είναι επαναφορά της ζωντανής σχέσης με το θείο, προσωπική και βιωμένη.

 

Η προδοσία του Ιούδα αποκαλύπτει την πτώση της ελευθερίας, την αποξένωση από τον Χριστό και τη δυνατότητα σωτηρίας που εκείνος προσφέρει. Η διάψευση της βεβαιότητας μπορεί να πληγώνει, αλλά η αληθινή μεταστροφή απαιτεί επιλογή είτε προς ρήξη είτε προς ενότητα. Η παρουσία του Χριστού παραμένει σταθερή και ενεργή ως σημείο αναφοράς, προσφέροντας σωτηρία χωρίς επιβολή, αφήνοντας ελεύθερη την ανταπόκριση.

 

Το φιλί στον κήπο και το μύρο στα πόδια Του αποτελούν δύο συμπληρωματικές πράξεις. Το πρώτο εκφράζει ρήξη και απόσταση, το δεύτερο μετάνοια και παράδοση. Και οι δύο φανερώνουν την πραγματική σχέση του ανθρώπου με το θείο. Η πρώτη διαλύει το επιφανειακό. Η δεύτερη επαναφέρει στη ζωή με τον Χριστό. Όπως η ακατέργαστη πέτρα θραύεται για να δομηθεί ξανά, έτσι και η ανθρώπινη ψυχή χρειάζεται τη δοκιμασία για να αναγεννηθεί σε σχέση με τη σωτηρία.

 

Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι η Μεγάλη Τετάρτη συγκεντρώνει όσα προηγήθηκαν και τα οδηγεί σε κρίσιμο σημείο επιλογής: εκεί όπου η καρποφορία και η εγρήγορση δοκιμάζονται στη σχέση με το θείο και στη δυνατότητα σωτηρίας. Είναι η στιγμή που η πορεία προς το Πάθος παύει να είναι θεωρητική και γίνεται προσωπική, βιωμένη πραγματικότητα, και καθορίζει την ελευθερία του ανθρώπου να επιλέξει ενότητα ή ρήξη.

 

Έτσι, εκ των υστέρων, γίνεται κατανοητό πως ο Μυστικός Δείπνος δημιουργεί τον χώρο της προσωπικής επιλογής: ρήξης ή ενότητας με το Χριστό. Όσοι υποτιμούν τη συμμετοχή στη θεία κοινωνία ας αντιληφθούν ότι το νόημα δεν είναι αφηρημένο. Αποκαλύπτεται μόνο στην αξία του πνεύματος και την απλότητα της καρδιάς, στην έμπρακτη συμμετοχή και την ειλικρινή μετάνοια.

Μεγάλη Τρίτη: Η δοκιμασία της εγρήγορσης και της Χάριτος

Η Μεγάλη Τρίτη ανοίγει την πύλη της εσωτερικής δοκιμασίας. Η ψυχή καλείται να σταθεί ενώπιον του φωτός και της σκιάς της. Πρόκειται για τη στιγμή και τον χώρο όπου η πνευματική ετοιμότητα και η εσωτερική αυθεντικότητα τίθενται σε δοκιμασία, ως σε πεδίο μύησης και αποκαλύψεως.

Στην Ορθόδοξη παράδοση, η παραβολή των Δέκα Παρθένων έχει έναν βαθύ μυσταγωγικό χαρακτήρα, συνδεόμενο με τη λειτουργική εμπειρία και την πορεία προς τη θέωση. Το λάδι των φρονίμων παρθένων νοείται ως η άκτιστη Χάρις του Αγίου Πνεύματος, η οποία καλλιεργείται μέσα από τη διαρκή άσκηση, την προσευχή και τη συμμετοχή στα Μυστήρια. Ο Νυμφίος έρχεται αίφνης, μέσα στο σκοτάδι της νύχτας, όπως η Ανάσταση διαρρηγνύει το σκότος του Άδη.

Στον δυτικό κόσμο, η ίδια παραβολή προσλαμβάνει συχνά μια περισσότερο ηθικοδιδακτική διάσταση. Στον Προτεσταντισμό λειτουργεί κυρίως ως προτροπή πίστεως και εγρήγορσης, χωρίς την ίδια έμφαση στη μυστηριακή εμπειρία της Χάριτος και στη μετοχή στη θεία ζωή. Στον Καθολικισμό, προσεγγίζεται ως προετοιμασία για το μελλοντικό εσχατολογικό γεγονός, μέσα από το πρίσμα της δικαιοσύνης και της καλλιέργειας των αρετών.

Το τροπάριο της Κασσιανής, που ψάλλεται στην Ορθόδοξη Εκκλησία με τη χαρακτηριστική του μελωδία, αποκαλύπτει τον δρόμο της μεταμόρφωσης με τρόπο βαθιά υπαρξιακό και μυσταγωγικό. Η αμαρτωλή γυναίκα που αλείφει τον Χριστό με μύρο δεν αποτελεί απλώς παράδειγμα μετάνοιας. Καθίσταται εικόνα της ψυχής που εισέρχεται στο μυστήριο της θείας αγάπης, εκεί όπου η πτώση μεταβάλλεται σε αφετηρία αναστάσεως. Η μετάνοια δεν περιορίζεται σε μια ηθική διόρθωση της αστοχίας, αλλά αποκτά χαρακτήρα υπαρξιακής μεταβολής, κατά την οποία η ανθρώπινη αδυναμία δύναται να μεταστοιχειωθεί σε δυνατότητα άμεσης κοινωνίας με το θείο.

Το μύρο συμβολίζει την ευωδία, δηλαδή την παρουσία του Παναγίου Πνεύματος που θεραπεύει και φωτίζει. Στο πλαίσιο άλλων χριστιανικών παραδόσεων, το γεγονός αυτό ερμηνεύεται συχνά περισσότερο ιστορικά ή ηθικά, ως παράδειγμα αγάπης, συγχώρησης ή δικαίωσης, ενταγμένο σε ένα πλαίσιο σχέσης με τον Θεό που προσλαμβάνει ενίοτε περισσότερο ηθικό ή νομικό χαρακτήρα, παρά βιωματικό και μεταμορφωτικό.

Η καταγγελία των Φαρισαίων προσθέτει τη διάσταση της αλήθειας έναντι της υποκρισίας. Στην Ορθόδοξη εμπειρία, τα “Ουαί” δεν συνιστούν απλώς ηθική καταδίκη, αλλά αποκάλυψη της πνευματικής πλάνης. Η εξωτερική θρησκευτικότητα, όταν αποκόπτεται από την εσωτερική ζωή, καθίσταται εμπόδιο στην πορεία προς τη θέωση. Συνεπώς, η κριτική στρέφεται πρωτίστως προς τη διάσπαση του εσωτερικού ανθρώπου.

Στη δυτική θεολογική σκέψη, αναδεικνύεται συχνά και ως εργαλείο ελέγχου της θρησκευτικής αυθεντίας ή ως θεμέλιο μιας περισσότερο άμεσης και ατομικής σχέσης με το θείο, πέρα από λειτουργικές ή ιεραρχικές δομές όπως, για παράδειγμα, στον Προτεσταντισμό, όπου ενισχύεται η αρχή της Sola Scriptura. Στον Καθολικισμό, αντιθέτως, τα στοιχεία αυτά εντάσσονται σε μια ισορροπία μεταξύ εκκλησιαστικής αυθεντίας και προσωπικής συνείδησης, με έμφαση στην πειθαρχία και την ιερατική ευθύνη.

Κατά την Ορθόδοξη παράδοση, η ημέρα αυτή καλεί την ψυχή να συνδυάσει την εγρήγορση με τη διάκριση και την προσωπική μεταμόρφωση με τη συλλογική ευθύνη εντός του σώματος της Εκκλησίας. Ενώ άλλες χριστιανικές προσεγγίσεις τείνουν να εστιάζουν περισσότερο στην ατομική σωτηρία ή στην αναμονή της Δευτέρας Παρουσίας ως μελλοντικού γεγονότος, η Ορθοδοξία βιώνει τη Μεγάλη Τρίτη ως οργανικό μέρος του ενιαίου δράματος Πάθους και Αναστάσεως, όπου κάθε σύμβολο - το λάδι, το μύρο, τα “Ουαί” - λειτουργεί ως μυσταγωγική πύλη.

Το λάδι, το μύρο, η καταγγελία· όλα συνιστούν σύμβολα που φωτίζουν την πορεία προς την πνευματική εγρήγορση και τη μετοχή στο μυστήριο του θείου δράματος, όπως αυτή διαφυλάσσεται και βιώνεται στην αδιάκοπη λειτουργική και ασκητική εμπειρία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Το μήνυμα της Μεγάλης Δευτέρας

 

Η Μεγάλη Δευτέρα δεν μας εισάγει απλώς χρονικά στη Μεγάλη Εβδομάδα, αλλά θέτει εξαρχής το υπαρξιακό και ηθικό πλαίσιο μέσα στο οποίο καλούμαστε να ασκηθούμε και να βιώσουμε το θαύμα που κορυφώνεται στο θείο δράμα. Στην ορθόδοξη παράδοση, η ημέρα αυτή υπερβαίνει την απλή ανάμνηση ιστορικών γεγονότων και λειτουργεί ως πνευματικός καθρέφτης, καλώντας τον άνθρωπο να αναμετρηθεί με την εσωτερική του κατάσταση και τις επιλογές του.

Έτσι, δεν σηματοδοτεί μόνο την έναρξη μιας θρησκευτικής ακολουθίας, αλλά αναδεικνύεται σε συμπυκνωμένο σύμβολο εσωτερικής κρίσης και ηθικής αποτίμησης. Ο Ιωσήφ ο Πάγκαλος και η άκαρπη συκιά που καταράστηκε ο Ιησούς Χριστός εκφράζουν δύο όψεις της ίδιας πνευματικής απαίτησης. Από τη μία, την αντοχή στην αδικία χωρίς ηθική έκπτωση κι από την άλλη, την απόρριψη της κενής και άκαρπης επίφασης.

Μια τέτοια ανάγνωση δεν απέχει από τον πυρήνα του ελληνικού πνεύματος. Η δοκιμασία του δικαίου παραπέμπει στην εσωτερική ένταση της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, όπου η αρετή δεν λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας, αλλά δοκιμάζεται και αναδεικνύεται μέσα από τη σύγκρουση και το πάθος. Παράλληλα, η καταδίκη της υποκρισίας συναντά την αριστοτελική θέση ότι η πράξη συνιστά το ουσιαστικό μέτρο της ηθικής αξίας.

Ωστόσο, στο σημείο αυτό αναδεικνύεται και μια ειδοποιός διαφορά. Η ορθόδοξη παράδοση, στο σύνολό της, θεμελιώνει αυτή την πορεία στην προοπτική της θέωσης και της σχέσης του ανθρώπου με το θείο. Η ελληνορθόδοξη εκδοχή της, χωρίς να απομακρύνεται από αυτόν τον πυρήνα, ενσωματώνει πιο εμφανώς τα μορφολογικά και εννοιολογικά σχήματα της ελληνικής σκέψης. Την τραγικότητα της συνειδήσεως, το μέτρο, τη λογική συνοχή και το εμπειρικό βίωμα της αλήθειας. Έτσι, η ηθική δοκιμασία δεν βιώνεται μόνο ως πνευματική δοκιμή, αλλά και ως υπαρξιακή διεργασία αυτογνωσίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας, αλλά και νεότεροι θεολόγοι και φιλόσοφοι, έχουν αναδείξει αυτή τη γόνιμη σύζευξη. Το ελληνικό πνεύμα - με την προσήλωσή του στο μέτρο, την αλήθεια και την αποφυγή της ύβρεως - συναντά και μορφοποιεί το χριστιανικό βίωμα, χωρίς να το αλλοιώνει. Πρόκειται για μία διαφορετική ή μάλλον εναλλακτική ερμηνευτική προσέγγιση με σαφές ιστορικό και πνευματικό έρεισμα.

Υπό αυτό το πρίσμα, η Μεγάλη Δευτέρα αναδεικνύεται σε διαχρονικό καθρέφτη όχι μόνο της πίστης, αλλά πρωτίστως της αυθεντικότητας. Σε αυτή τη δημιουργική σύγκλιση, όπου το θρησκευτικό βίωμα συναντά τη φιλοσοφική απαίτηση για μέτρο και αλήθεια, διαφαίνεται μια βαθύτερη συνέχεια που διατρέχει τον ελληνικό τρόπο σκέψης, ενώ ταυτόχρονα διατηρείται η διάκριση ανάμεσα στο καθολικό ορθόδοξο βίωμα και τη ελληνική του έκφραση.

Η έλευση στα Ιεροσόλυμα και η δοκιμασία της ανθρώπινης ελευθερίας

Η Κυριακή των Βαΐων, στο πλαίσιο της Ορθόδοξης παράδοσης, δεν αποτελεί απλώς προοίμιο της Μεγάλης Εβδομάδας, αλλά μια κρίσιμη αποκάλυψη της ανθρώπινης στάσης απέναντι στο θείο και, κατ’ επέκταση, απέναντι στην ίδια την ελευθερία του ανθρώπου.

Η θριαμβευτική υποδοχή του Χριστού στα Ιεροσόλυμα φωτίζει δύο διακριτές οδούς: εκείνη της πρόσκαιρης αποδοχής, που τρέφεται από τον ενθουσιασμό και τις προσδοκίες ενός επίγειου θριάμβου, και εκείνη της σιωπηλής, ανθεκτικής πίστης, που δεν εξαρτάται από την επιβεβαίωση ή την άμεση δικαίωση.

Η πρώτη οδός, αν και μαζική και εντυπωσιακή, αποδεικνύεται εύθραυστη. Η ίδια η φωνή που υμνεί μπορεί σύντομα να στραφεί σε απόρριψη, όταν ή αν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις ανθρώπινες επιδιώξεις. Αντιθέτως, η δεύτερη οδός, λιγότερο ορατή αλλά ουσιωδώς βαθύτερη, εδράζεται στην ελευθερία της ανθρώπινης φύσης να επιλέγει πέρα από τον φόβο, την απογοήτευση ή την κοινωνική πίεση. Πρόκειται για μια πίστη που δεν επιβάλλεται ούτε επιδεικνύεται, αλλά επιμένει.

Υπό αυτό το πρίσμα, η έλευση στα Ιεροσόλυμα μέχρι την πορεία προς τον Γολγοθά και μετά στην Ανάσταση δεν είναι γραμμική. Δεν είναι αυτονόητη. Μεσολαβεί η δοκιμασία της Μεγάλης Εβδομάδας, όπου η ανθρώπινη ελευθερία καλείται να αποδεσμευτεί από την ανάγκη του θεάματος και να στραφεί προς μια συνειδητή, εσωτερική επιλογή.

Αυτό το “πέρασμα” που οδηγεί στην τελική μεταμόρφωση εορτάζουμε και όχι το πέρασμα των Εβραίων! Εμείς δεν έχουμε καμία σχέση ιστορικά, θεολογικά, φιλοσοφικά και πολιτισμικά μαζί τους. Αυτό, το αναφέρω και το σημειώνω για όσους επιμένουν μέσα στην άγνοιά τους να συγχέουν γεγονότα και έννοιες που, αν και φέρουν μια επιφανειακή ομοιότητα, εντάσσονται σε εντελώς διαφορετικά νοητικά και πνευματικά πλαίσια.

Το χριστιανικό βίωμα του Πάσχα εκκινεί από μια ριζικά διαφορετική αφετηρία: την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου απέναντι στον θάνατο και την ανάγκη υπέρβασής του. Δέον, λοιπόν, είναι και οι ευχές που ανταλλάσσουμε να αντανακλούν αυτή τη διάκριση: “Καλό Πάσχα” μέχρι και τη Μεγάλη Πέμπτη και “Καλή Ανάσταση” από τότε και έπειτα.

Αξίζει, τέλος, μια διευκρίνιση που φωτίζει τη δραματική ακολουθία των ημερών. Η Ανάσταση του Λαζάρου, την οποία εορτάσαμε χθες, λειτούργησε ως γεγονός που ενίσχυσε τον ενθουσιασμό του πλήθους κατά την είσοδο του Χριστού στα Ιεροσόλυμα. Το θαύμα της επαναφοράς ενός νεκρού στη ζωή εκλήφθηκε ως “τεκμήριο” δύναμης και τροφοδότησε τις προσδοκίες ενός επίγειου θριάμβου.

Ωστόσο, ακριβώς σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η βαθύτερη διάσταση του μηνύματος που εκπέμπει ο χριστιανισμός. Η νίκη επί του θανάτου δεν ταυτίζεται με την αποφυγή του Σταυρού. Το θαύμα δεν αναιρεί την οδό της θυσίας. Αντιθέτως, την προαναγγέλλει χωρίς να την υποκαθιστά. Σε αυτό το πλαίσιο, η ελευθερία της ανθρώπινης φύσης καθίσταται καθοριστική. Δεν εξαναγκάζεται από την εντύπωση του θαύματος, αλλά καλείται να υπερβεί την επιφάνεια του γεγονότος και να επιλέξει, με εμπιστοσύνη και πίστη, μια στάση που δεν στηρίζεται αποκλειστικά στο ορατό.

Υπό αυτή την έννοια, η πορεία από την ανάσταση του Λαζάρου προς την είσοδο στα Ιεροσόλυμα και, τελικώς, προς την Ανάσταση του Χριστού συγκροτεί μια ενιαία δραματική κίνηση: από την εξωτερική επιβεβαίωση προς την εσωτερική δοκιμασία. Το θαύμα του Λαζάρου προαναγγέλλει τη νίκη, αλλά δεν καταργεί την ανάγκη της ελεύθερης και προσωπικής στάσης απέναντι στο μυστήριο που κορυφώνεται στην Ανάσταση.

 

Γέννηση διά Συναινέσεως και Γέννηση διά Ρήξεως: το διαρκές δίλημμα της νεοελληνικής πολιτικής ύπαρξης

Δύο διαφορετικά, αλλά βαθιά συγγενή, σχήματα “γέννησης” αναπτύσσονται μέσα από την αντιπαραβολή των δύο εικόνων. Το ένα θεολογικό και υπερβατικό, το άλλο ιστορικό και πολιτικό.

Στην αναπαράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, η σκηνή οργανώνεται γύρω από μια κάθετη τομή μεταξύ ουρανού και γης. Η θεία πρωτοβουλία κατέρχεται και η ανθρώπινη βούληση καλείται να συναινέσει, μέσα σε ένα πλαίσιο προϋπάρχουσας αρμονίας. Αντιθέτως, στη λαϊκή αλληγορία του Θεόφιλου, η κίνηση είναι οριζόντια και επίγεια.

Στήριξη.

Αποκατάσταση.

Η διαφορά αυτή ενισχύεται από τη θρησκευτική διάσταση που ενυπάρχει και στις δύο εικόνες, αλλά με διαφορετική λειτουργία. Στον Ευαγγελισμό, το θείο στοιχείο είναι η αφετηρία. Στον πίνακα του Θεόφιλου, το θείο μετατίθεται στο ανώτερο επίπεδο της σύνθεσης. Ο Παντεπόπτης Οφθαλμός και οι άγγελοι, σε χρυσίζον φόντο, βρίσκονται εκεί ως εποπτεύοντες της ιστορίας.

Η μοίρα της Ελλάδας τίθεται υπό θεία προστασία, χωρίς όμως να αίρεται η ανάγκη ανθρώπινης παρέμβασης. Ο φοίνικας που αναγεννάται, τα αρχαία ερείπια και η μορφή της Αθηνάς συγκροτούν ένα συμβολικό υπόστρωμα όπου το παρελθόν, η καταστροφή και η προσδοκία συνυπάρχουν, όχι ως βεβαιότητα, αλλά ως διακύβευμα.

Σε αυτό το πεδίο αναδύεται η καθοριστική αντίθεση μεταξύ του Ρήγα και του Κοραή. Η παρουσία τους - καθόλου τυχαία - αποτυπώνει δύο ασύμπτωτες λογικές συγκρότησης του ίδιου (πολιτικού) σώματος της πατρίδας.

Ο Ρήγας ενσαρκώνει την επαναστατική επιτάχυνση της ιστορίας. Η ελευθερία προσδοκάται ως άμεση κατάκτηση, ως ρήξη με το υπάρχον, ως πράξη που προηγείται της ωρίμανσης. Το όραμά του, διαμορφωμένο υπό την επίδραση της Γαλλικής Επανάστασης, υπερβαίνει τα στενά όρια του έθνους, προτείνοντας μια πολυεθνική, βαλκανική πολιτική κοινότητα.

Ο Κοραής, αντίθετα, εκφράζει μια λογική σταδιακής συγκρότησης. Η ελευθερία νοείται ως αποτέλεσμα παιδείας, θεσμών και εσωτερικής καλλιέργειας. Η προσήλωσή του στον Διαφωτισμό και στα ευρωπαϊκά πρότυπα μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την πράξη στη διαμόρφωση των προϋποθέσεών της.

Εκεί όπου ο Ρήγας βλέπει το επείγον της εξέγερσης, ο Κοραής διακρίνει τον κίνδυνο της ανωριμότητας. Εκεί όπου ο πρώτος προτάσσει την πολιτική βούληση, ο δεύτερος επενδύει στη μακρά διάρκεια της παιδείας.

Η αντίθεση αυτή είναι δομική και όχι συγκυριακή. Δεν αφορά μόνο τη μέθοδο (επανάσταση έναντι μεταρρύθμισης), αλλά και την ίδια τη σύλληψη του πολιτικού υποκειμένου: έθνος που συγκροτείται εκ των έσω ή πολυεθνική κοινότητα που αναδύεται μέσα από κοινή εξέγερση; Προσαρμογή σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο ή ανατροπή του υπάρχοντος γεωπολιτικού χάρτη; Η Ελλάδα, τοποθετημένη εικαστικά ανάμεσά τους, δεν εμφανίζεται ως αυτόνομος δρων, αλλά ως πεδίο έλξης αντίρροπων στρατηγικών.

Μέσα από αυτό το πρίσμα, ο παραλληλισμός με τον Ευαγγελισμό αποκτά ιδιαίτερη οξύτητα. Όπως η θεία βούληση απαιτεί τη συγκατάθεση της Παναγίας για να ενσαρκωθεί, έτσι και η ελευθερία απαιτεί μια μορφή σύνθεσης μεταξύ πράξης και προετοιμασίας. Ωστόσο, ενώ στην πρώτη περίπτωση η σύνθεση είναι δεδομένη και αρμονική, στη δεύτερη παραμένει ασταθής και συγκρουσιακή.

Η νεοελληνική γέννηση δεν είναι αποτέλεσμα μιας ενιαίας βούλησης, αλλά προϊόν διαρκούς αμφιταλάντευσης!

Η αμφιταλάντευση αυτή δεν εξαντλείται στο ιστορικό παρελθόν. Αναπαράγεται, με διαφορετικούς όρους, ως τις μέρες μας. Από τη μια, η προσήλωση σε υπερεθνικές δομές και θεσμική πειθαρχία, και από την άλλη, ρήξη και ανατροπή.

Η μία πλευρά υπόσχεται σταθερότητα με αντάλλαγμα την ομογενοποίηση, τον περιορισμό της αυτονομίας και της ελευθερίας - ακόμη και την υπονόμευση των θεσμών, εφόσον αυτό κρίνεται αναγκαίο. Η άλλη, αντιθέτως, προτάσσει την αυτονομία, την κυριαρχία και την αξιοπρέπεια, αποδεχόμενη όμως ως αναπόφευκτο τίμημα την αβεβαιότητα.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, η εικονογραφική αντιπαράθεση δεν αποτυπώνει απλώς μια στιγμή της εθνικής αφήγησης, αλλά ένα διαρκές δίλημμα. Όπως στον Ευαγγελισμό η γέννηση προϋποθέτει τη συνάντηση δύο κόσμων, έτσι και στην περίπτωση της Ελλάδας η συγκρότηση του πολιτικού της σώματος παραμένει αποτέλεσμα μιας ατελούς, συχνά συγκρουσιακής σύνθεσης. Το ζητούμενο δεν είναι η οριστική επικράτηση της μιας ή της άλλης λογικής, αλλά η διαμόρφωση μιας ισορροπίας που, χωρίς να εξαλείφει την ένταση, να την καθιστά δημιουργική.

Θαυμαστά τα επιτεύγματα της σύγχρονης αρετής

Αν ο Jonathan Swift περιέγραφε τη σημερινή μας πολιτεία, ίσως να παρατηρούσε με προσποιητή αθωότητα πόσο θαυμαστά εξελιχθήκαμε: κατορθώσαμε να απαλλάξουμε την εξουσία από το ενοχλητικό βάρος της ηθικής και ανακηρύξαμε την αυθαιρεσία σε ύψιστη αρετή. Παλαιότερα οι άρχοντες τουλάχιστον υποκρίνονταν ότι υπηρετούν αρχές. Σήμερα η αυθάδεια και η ιδιοτέλεια είναι επαρκής προσόντα για κάθε αξίωμα.

Αυτή είναι πρόοδος! Οι αξίες δεν μας δεσμεύουν πια· προσαρμόζονται, συρρικνώνονται ή εξαφανίζονται αναλόγως. Η αλήθεια είναι ελαστική - την βαφτίσαμε αφήγημα, η συνέπεια περιττή, και η λογοδοσία ένα παρωχημένο έθιμο που διατηρείται μόνο για εορταστικές περιστάσεις. Αν μια απόφαση ωφελεί τους ισχυρούς, τότε ασφαλώς είναι και σοφή. Αν βλάπτει τους πολλούς, τότε πρόκειται για “αναγκαία θυσία” προς το “κοινό καλό” - ένα κοινό που σπανίως ερωτάται.

Και ο λαός; Με αξιοθαύμαστη πραότητα αποδέχεται την τέχνη της πολιτικής αλχημείας, όπου το ιδιωτικό συμφέρον μετατρέπεται σε δημόσια πολιτική και η ιδιοτέλεια σε πατριωτισμό. Διότι τίποτε δεν είναι τόσο πειστικό όσο ένα μεγαλόστομο σύνθημα που αποκρύπτει μικρόψυχους υπολογισμούς.

Έτσι πορευόμαστε, υπερήφανοι για τη νηφαλιότητά μας, έχοντας πεισθεί ότι η ηθική είναι πολυτέλεια και ότι η ισχύς αποτελεί το ασφαλέστερο επιχείρημα. Και αν κάποιος τολμήσει να απορήσει πώς καταντήσαμε να θαυμάζουμε ό,τι άλλοτε θα καταδικάζαμε, μπορούμε να τον καθησυχάσουμε: πρόκειται απλώς για πρόοδο - μια πρόοδο τόσο εκλεπτυσμένη, ώστε να μην αφήνει πια χώρο για αυταπάτες περί αρετής.

Ανθρωπισμός και πολιτική στην εποχή του κενού*

* Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από την πρόσφατη ανάρτηση του Κώστα Χατζηαντωνίου στο Facebook

Τί είναι ο άνθρωπος; Δεν υπάρχει ένας απόλυτος ορισμός. Ο άνθρωπος είναι, βέβαια, ένας ζωντανός οργανισμός, όμως αυτή η απάντηση δεν αρκεί· αν αρκούσε, το ερώτημα δεν θα είχε τεθεί ποτέ. Από κανέναν.

Είναι επίσης ον που γνωρίζει, αντιλαμβάνεται, κατανοεί. Δεν γεννιέται ολοκληρωμένος. Γίνεται. Διαμορφώνεται στην πορεία, σκέπτεται, κρίνει, επιλέγει. Και ακριβώς επειδή επιλέγει, καθίσταται υπεύθυνος για τα έργα του. Από αυτή την ευθύνη πηγάζει και η ηθική του. Οι “εργοστασιακές του ρυθμίσεις” δεν αρκούν για να τον ορίσουν. Η συνείδησή του τον ωθεί να υπερβαίνει τον εαυτό του, να αμφισβητεί, να αναζητά νόημα. Ο άνθρωπος είναι έργο υπό διαμόρφωση.

Όταν αυτή η θεμελιώδης ιδέα εγκαταλείπεται, οδηγούμαστε αναπόφευκτα στον μηδενισμό. Ο μηδενισμός δεν είναι μόνο φιλοσοφία, είναι και σύγχρονη στάση ζωής. Ως κοινωνική συνθήκη τον αποδεχθήκαμε με ανακούφιση. Σε έναν κόσμο κουρασμένο από ιδέες, η άρνηση κάθε νοήματος μας παρουσιάστηκε ως ρεαλισμός: να μην πιστεύεις, να μην δεσμεύεσαι, να μην κρίνεις. Έτσι το μηδέν βαφτίστηκε ουδετερότητα και η παραίτηση ελευθερία. Όμως ο άνθρωπος που παραιτείται από την αναζήτηση νοήματος, παραιτείται ταυτόχρονα και από την ευθύνη που τον συγκροτεί.

Η σύγχρονη πολιτική προσαρμόστηκε γρήγορα σε αυτή την παραίτηση. Συχνά τη μεθόδευσε. Όταν δεν υπάρχει αλήθεια, όλα είναι αφήγημα. Όταν δεν υπάρχει ευθύνη, όλα είναι διαχείριση. Οι κοινωνίες χωρίς όραμα, χωρίς αξίες και χωρίς αρχές, κυβερνώνται με στατιστικές. Αξιολογούνται με δείκτες και ο άνθρωπος από πρόσωπο γίνεται μονάδα, ένας αριθμός - προσωπικό τον ονομάζουμε στη χώρα μας. Από υποκείμενο γίνεται αντικείμενο καταγραφής...

Δεν χρειάζεται να επιβάλεις βία σε έναν λαό που έχει πειστεί ότι δεν υπάρχει τίποτα άξιο υπεράσπισης. Δεν χρειάζεται λογοκρισία εκεί όπου η αδιαφορία λειτουργεί αποτελεσματικότερα. Το κενό αποδεικνύεται πιο ισχυρό από την καταστολή. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η ισότητα απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο και περιορίζεται στην ομοιομορφία. Ό,τι ξεχωρίζει θεωρείται ύποπτο. Ό,τι απαιτεί κόπο βαφτίζεται ελιτίστικο. Ό,τι μιλά για βελτίωση λοιδορείται ως αυταρχισμός, τοξικότητα, ακροδεξιά παρέκκλιση, αριστερός φασισμός και ό,τι άλλο σκαρφιστεί ο λωλοστεφανής. Έτσι, η μετριότητα αναδεικνύεται ως ηγέτιδα και η παρακμή βαπτίζεται πρόοδος.

Κάποια στιγμή θα επέλθει και η κατάρρευση. 

Τίποτα, ωστόσο, δεν καταρρέει τυχαία. Οι κοινωνίες αποδομούνται όταν εγκαταλείπεται η ιδέα της εσωτερικής εργασίας. Όταν η ευθύνη μεταβιβάζεται διαρκώς αλλού. Όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον εαυτό του ως έργο υπό διαμόρφωση και αρκείται στον ρόλο του καταναλωτή ταυτοτήτων.

Το μηδέν δεν είναι ουδέτερο. Είναι πολιτική επιλογή! Και ευνοεί όσους κυβερνούν χωρίς να λογοδοτούν. Σε έναν κόσμο χωρίς μέτρο, μόνο ο ισχυρός ορίζει το μήκος του κανόνα. Κάθε κοινωνία, όμως, στηρίζεται σε αόρατα θεμέλια. Όταν αυτά εγκαταλειφθούν στην τύχη τους, το οικοδόμημα στέκει για λίγο από αδράνεια και ύστερα καταρρέει και τότε όλοι αναρωτιούνται το γιατί.

Αν υπάρχει σήμερα πολιτική πράξη πραγματικά επαναστατική - γιατί αυτό ψάχνουμε, δεν είναι η άρνηση των πάντων, αλλά η επαναφορά του μέτρου. Η επιμονή ότι ο άνθρωπος λογοδοτεί πρώτα στον εαυτό του. Ότι η ελευθερία χωρίς σκοπό δεν είναι δικαίωμα, αλλά κενό. Το Μηδέν υπόσχεται να μας απαλλάξει από το βάρος της ευθύνης. Όμως κοινωνίες που δεν αντέχουν βάρος, δεν αντέχουν ούτε την ελευθερία.

Καλώς ήλθατε στην Ελλάδα!

Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε και η αισθητική της απώλειας

Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα, παραμένει μοναδικός, γιατί κατόρθωσε να μετατρέψει τον πόνο και την απώλεια σε αισθητική εμπειρία. 

 

Ο κόσμος του δεν είναι απλώς σκοτεινός. Είναι ένας χώρος μεταιχμιακός ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, όπου η μνήμη γίνεται εμμονή και ο έρωτας επιβιώνει μόνο ως φάντασμα.

 

"Ό,τι βλέπουμε δεν είναι παρά ένα όνειρο μέσα σε όνειρο".

 

Η γυναικεία μορφή, τόσο συχνή στο έργο του, δεν λειτουργεί ρεαλιστικά αλλά συμβολικά. Είναι ιδανική, απόμακρη, σχεδόν ιερή, όπως μια επίκληση προς κάτι απρόσιτο.

 

"Ο θάνατος μιας ωραίας γυναίκας είναι, χωρίς αμφιβολία, το πιο ποιητικό θέμα στον κόσμο".

 

Πιστεύω ότι ο Πόε, με τη γραφή του, προσπαθεί - και εν μέρει καταφέρνει - να νικήσει τον θάνατο, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι αυτή η νίκη μπορεί να ιδωθεί μόνο ως αποτυχία.

 

Κι όμως, μέσα σε αυτή την αποτυχία γεννιέται η διαχρονική του γοητεία...

 

"Ύπνος, αυτά τα μικρά κομμάτια θανάτου - πόσο τα απεχθάνομαι".

 

- Το χαρακτικό είναι του Ιρλανδού Harry Clarke

Χρυσάνθεμο: Το άνθος του φωτός

Ανάμεσα στα άνθη που απέκτησαν εσωτερικά νοήματα σε διαφορετικές παραδόσεις, το χρυσάνθεμο κατέχει ιδιαίτερη θέση. Μπορεί να μην είναι ρόδο ή κρίνος ωστόσο, ως συμβολισμός, μπορεί και γεφυρώνει την απόσταση ανάμεσα στην δυτική εσωτερική παράδοση με την εξ ανατολών σκέψη και θεώρηση των πραγμάτων καθώς, και με την ιπποτική ηθική. Κοινός παρονομαστής είναι η ιδέα πως το αληθινό φως ανθίζει μέσα στο σκοτάδι. 

Στη δυτική εσωτερική παράδοση, το χρυσάνθεμο ερμηνεύεται ως σύμβολο ενσυνείδησης, κάθαρσης και εσωτερικής φώτισης. Μάλιστα, σε αρκετές λαϊκές και αποκρυφιστικές παραδόσεις της Ευρώπης θεωρείται άνθος που απωθεί την αρνητική ενέργεια και προστατεύει από την πνευματική σύγχυση. 

Η ακτινωτή μορφή του παραπέμπει στη διάχυση του φωτός από το πνευματικό κέντρο προς την περιφέρεια και στη σταδιακή αποκάλυψη της εσωτερικής αλήθειας. Είναι, συνεπώς, σύμβολο μετάβασης άρα και μεταμόρφωσης κι αναγέννησης. 

Στις ανατολικές παραδόσεις, ιδίως στον κινεζικό ταοϊσμό και στον ιαπωνικό σιντοϊσμό, το χρυσάνθεμο είναι σύμβολο μακροζωίας, αθανασίας και ηθικής ακεραιότητας. Επειδή δε ανθίζει όταν όλα τα άλλα λουλούδια μαραίνονται, δύναται να συμβολίζει τη ψυχική αντοχή και την εσωτερική μεταστροφή χωρίς να παραγνωρίζεται η φυσική φθορά και η παροδικότητα. 

Κατά την ιπποτική παράδοση, ζητούμενο είναι η κάθαρση της συνείδησης, η δικαιοσύνη, η τιμή και η ακεραιότητα, η πίστη και η αφοσίωση, η γενναιότητα και η ευγένεια... 

Ο ανθός που ανθίζει σε περιβάλλον φθοράς εκφράζει επακριβώς την αναζήτηση της αρετής και την ανθεκτικότητα του ανθρώπου απέναντι στην αδικία και την παρακμή. Όπως το λουλούδι δεν υποκύπτει στις σκιές και στα αγκάθια γύρω του, έτσι και ο άνθρωπος κάθε τόπου και κάθε εποχής οφείλει να στέκεται όρθιος ακόμη κι όταν γύρω του επικρατεί η σύγχυση, ο πόνος και η αδικία, φωτίζοντας με τη ζωή του, με το παράδειγμά του, επιδεικνύοντας ψυχική δύναμη και συνέπεια. Ας μην ξεχνούμε ότι η πραγματική ομορφιά το ανθρώπου δεν αποκαλύπτεται όταν όλα είναι εύκολα αλλά όταν η ψυχή του δοκιμάζεται! 

"Αυτός που το πρόσωπό του δεν σκορπίζει φως, ποτέ του δεν θα γίνει άστρο." - William Blake

Ήρθε η ώρα να ταράξω τα λιμνάζοντα ύδατα του εσωτερισμού! 

Για πάνω από έναν αιώνα η εικόνα της ανθρωπόμορφης κατσίκας, του Μπαφομέτ, προωθήθηκε μέσα από διάφορες αργόσχολες ομάδες ως σύμβολο... "εσωτερικού μετασχηματισμού".

Οι αδαείς και οι πτωχοί τω πνεύματι, βρήκαν στην μορφή του ό,τι είναι ακατανόητο για κάθε λογικό άνθρωπο και ανέπτυξαν πλείστες θεωρίες, συνειρμούς κι ερμηνείες, ώστε οδηγηθούν οι ίδιοι κι οδηγήσουν και τον ανυποψίαστο στις θύρες του Δρομοκαΐτειου.

Όμως, ο εσωτερισμός δεν μπορεί και οφείλει να μην είναι στατικός! Δεν μπορούμε να αναμασάμε τα ίδια και τα ίδια. Πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πιο πέρα. Ο σκοπός στην τέχνη μας δεν είναι ν' αντιγράφουμε αλλά, να εφευρίσκουμε. Έτσι λοιπόν, αφού δεν το δοκιμάζει κανείς άλλος, θα τολμήσω εγώ να να "ξεβλαχέψω" ορισμένους ως άλλος Κωστόπουλος.

Με μεγάλη συγκίνηση, σας παρουσιάζω το αποτέλεσμα της δικής μου έρευνας στο πεδίο του της πνευματικής αναζήτησης και είμαι σίγουρος ότι θα αγγίξω πολλές καρδιές - κυρίως, εκείνες που κλίνουν προς την ανατολή μεριά.

Μαϊμουμέτ! Εναλλακτικά, Τσίταμετ. 

Τί αντιπροσωπεύει;

- Τη συνένωση των αντιθέτων: άσπρο μαύρο όνειρα κάνω, τα όνειρά μου κόκκινα τα όνειρά μου άσπρα...

- Την τέλεια ισορροπία ανάμεσα στο σώμα και το πνεύμα. (Παρατηρήστε ότι στην απεικόνιση που παρατίθεται εδώ δεν φαίνεται καμία ουρά γιατί πολύ απλά δεν χρειάζεται)

- Τη μυστική γνώση που απελευθερώνει εκείνον που τολμά να την αναζητήσει. (Πρέπει να ακολουθήσεις τη μαϊμού για να δεις τι κρύβει και που)

Στο μέτωπό της, η πεντάλφα, μας παραπέμπει στο πεντάγωνο και μας υπενθυμίζει ότι η πολιτική εξουσία μπορεί να γίνει τσίρκο... ευκολάκι ;)

Η Μαϊμουμέτ είναι το κατεξοχήν σύμβολο αυτού του λεγόμενου εσωτερικού μετασχηματισμού. 

Η όψη της δεν προκαλεί τρόμο επειδή αποκαλύπτει μια επικίνδυνη αλήθεια:

Η αληθινή δύναμη δεν βρίσκεται μέσα μας αλλά παντού γύρω μας, σαν ώριμα τσαμπιά μπανάνας που περιμένουν τον κάθε σαρβαϊβορ να τα δρέψει.

Ελιφάς Λεβί σε έφαγα!

Ξυπνήστε...

 

Περί Θεού, ανθρώπου κι Αναστάσεως

 

Για πρώτη φορά στην ζωή μου, βιώνω τις Άγιες τούτες ημέρες με τρόπο που δεν είχα καν φανταστεί. Ό,τι σκέπτομαι και ό,τι αισθάνομαι δεν χωράει μέσα σε τυπικά και παραδόσεις. Ωστόσο, το Πάσχα, πέρα από τον όποιο συμβολισμό του δώσει κανείς ή από την όποια ερμηνεία κι αν δοκιμάσει, είναι πρωτίστως μία ευκαιρία συμφιλίωσης με το Θείο. Με την φύση μας δηλαδή.

Κι αν η προσέγγιση του Θείου γίνεται μόνο βαδίζοντας με συγκεκριμένα βήματα, μέσα από την μετάνοια (παραδοχή), την ευχαριστία (αποδοχή), τη δοξολογία (τιμή) και την παράκληση, προϋπόθεση είναι η οδός. Κι η οδός δεν είναι άλλη από την πίστη.

Στο γήϊνο πεδίο, η προσέγγιση του ανθρώπου ακολουθεί κι αυτή συγκεκριμένα βήματα πάνω στην ίδια οδό. Αυτά θα μπορούσαν να είναι η αγάπη, η κατανόηση, ο σεβασμός και η εκτίμηση.

Αν τώρα τοποθετήσουμε τον άνθρωπο στο ένα άκρο και τον Θεό στο άλλο, στο ενδιάμεσο βρισκόμαστε εμείς και η πίστη μας. Συνδετικός κρίκος ανθρώπου και Θεού, Εμείς και η Πίστη μας!

Ο Χριστός, ως Υιός του Ανθρώπου, ανέδειξε την ανθρώπινη φύση Του άξια της Θείας Χάρης όχι μόνον με τα λόγια Του αλλά και με τα έργα Του. Αυτή είναι και η δική μας αποστολή. Να αξιώσουμε την Θεία Χάρη και για εμάς τους ίδιους, καθιστώντας εαυτούς χριστούς με τα δικά μας λόγια κι έργα τα οποία, οφείλουν να μην είναι ευκαιριακά ή κατά περίπτωση.

Ως Υιός του Θεού, απέδειξε την θεϊκή Του φύση και την μοιράστηκε μαζί μας χωρίς μέτρο ή διάκριση. Κατά το παράδειγμά Του, οφείλουμε να δινόμαστε κι εμείς στους ανθρώπους γύρω μας χωρίς μέτρο και διάκριση, ακόμη κι όταν δεν μας αποδίδεται η εκτίμηση που αναμένουμε.

Μεγάλη Παρασκευή σήμερα. Ημέρα θλίψης αλλά και προσμονής διότι γνωρίζουμε πλέον. Η Ανάσταση που όλοι αναμένουμε δεν είναι ένα ιστορικό γεγονός, ένα εκκλησιαστικό έθιμο ή ένα θεολογικό φαινόμενο που η ανάμνησή του δύναται να μας καθιστά ψυχικά ήρεμους και πνευματικά «ασφαλείς».

Η Ανάσταση είναι ίδιον της ύπαρξής μας και συντελείται καθημερινά, οποιαδήποτε στιγμή, καθ’ οιονδήποτε τρόπο και για όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως. Φτάνει μόνο να πιστεύουμε…

Καλή Ανάσταση σε όλους με υγεία, αγάπη και δύναμη!

 

Η ανάσταση του Λαζάρου

Η ανάμνηση της ανάστασης του Λαζάρου που σήμερα εορτάζει η Εκκλησία μας, είναι μία μεγάλη ημέρα καθώς, ένας από εμάς αληθώς "ηγέρθη εκ νεκρών" για να προαναγγείλει το μεγάλο θαύμα της Ανάστασης του Κυρίου μας!

"Προ εξ ημερών του Πάσχα, δια των πέντε αισθήσεων, τον τετραήμερον ο τριήμερος, ταις δυσί τον έναν χαρίζεται "... Το γεγονός αυτό καθ' αυτό της αναστάσεως του Λαζάρου, δεν συνέβη για να αποδείξει την δύναμή του ο Υιός του Ανθρώπου. Άλλωστε, δεν ήταν αυτός ο σκοπός Του εξαρχής' αλλά, για να καταδείξει το μελλούμενο της συντριβής του θανάτου και για να βεβαιώσει για την αποκατάσταση της ανθρώπινης φύσης σύμφωνα με το Θεϊκό Σχέδιο. Έκτοτε, γνωρίζουμε - όσοι από εμάς πιστεύουν - ότι ο θάνατος δεν έχει καμία οντολογική επίπτωση σε κανέναν μας. 

 

Με το πέρασμα του χρόνου, η λαϊκή μας παράδοση επλούτισε κι έως σήμερα, εκδηλώνεται με τα πολλά και διαφορετικά κατά τόπους έθιμα που σιγά σιγά - δυστυχώς για εμάς και για τις επόμενες γενεές - τα χάνουμε, χάριν μιας δήθεν πνευματικής ορθότητας κι εκλογίκευσης των πάντων που στο τέλος τέλος δεν έχει και νόημα... άποψή μου.

 

Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή, ο Λάζαρος κατέφυγε στην Κύπρο και εγκαταστάθηκε στην περιοχή του Κιτίου (σημερινή Λάρνακα) περί το 33 μ.Χ. Εκεί τον συνάντησαν ο απόστολος Παύλος και ο Βαρνάβας, κατά την πρώτη αποστολική περιοδεία τους και τον χειροτόνησαν επίσκοπο Κιτίου. Υπηρέτησε τους ανθρώπους έως το 60 μ.Χ. οπότε και παρέδωσε το σώμα και το πνεύμα του για δεύτερη φορά.

 

Ο ναός του στη Λάρνακα, χρονολογείται από το τέλος του 9ου αιώνα μ.Χ. και χτίστηκε πάνω ακριβώς από τον δεύτερο τάφο του.

Το τόξο του Τζίνμου

 

Σύμφωνα με τον ιδρυτικό μύθο των Ιαπώνων, ο Τζίνμου ή Τζίμμου ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας της Ιαπωνίας, με την ενθρόνισή του να χρονολογείται περίπου στο 660 π.Χ. Η ιαπωνική μυθολογία τον θέλει απόγονο της θεάς του ήλιου Αματεράσου και του θεού της καταιγίδας Σουσάνου. Στη σύγχρονη Ιαπωνία, η ενθρόνισή του τιμάται ως Ημέρα Ίδρυσης του Έθνους στις 11 Φεβρουαρίου και είναι εθνική εορτή.

Παρά το γεγονός ότι ο πρώτος  - ιστορικά - αυτοκράτορας είναι ο Κινμέι ή Κιμμέι, ο Τζίνμου παραμένει στην συλλογική συνείδηση των Ιαπώνων ο πρώτος τους αυτοκράτορας και μάλιστα, στην προπολεμική Ιαπωνία, η δημόσια αμφισβήτηση της ιστορικότητάς του ή της αρχαιότητας του ιαπωνικού θρόνου θα μπορούσε να οδηγήσει κάποιον στη φυλακή ή ακόμη χειρότερα…

Η εικονογραφική αναπαράσταση που μοιράζομαι μαζί σας, φιλοτεχνήθηκε από τον γνωστό Ιάπωνα καλλιτέχνη του 19ου αιώνα Τσουκιόκα Γιοσιτόσι ο οποίος υπήρξε δεξιοτέχνης στη ζωγραφική και πιθανόν, ο τελευταίος μεγάλος της λεγόμενης ουκίγιο-ε ξυλογραφίας (της χαρακτηριστικής ιαπωνικής χαρακτικής δηλαδή που όλοι λίγο ή πολύ γνωρίζουμε). 

Ο γενειοφόρος αυτοκράτορας Τζίνμου απεικονίζεται να ατενίζει προς τα ανατολικά (σύμφωνα με τον μύθο) με το εμβληματικό μακρύ τόξο του, πάνω στο οποίο στέκεται ένα άγριο πτηνό και χωρικούς τριγύρω του να λούζονται στην λάμψη που εκπέμπει η μορφή του.

Παρενθετικά, ουκίγιο-ε σημαίνει «εικόνες του επιπλέοντος κόσμου» και προσομοιάζει ηχητικά με την έκφραση «θλιβερός κόσμος» αποδίδοντας έτσι δραματικά - μέσω της τέχνης, την προσωρινότητα και την ματαιότητα των πάντων καθώς, όλα αντιμετωπίζονται κι ερμηνεύονται μέσα από την εσχατολογική διάσταση της βουδιστικής θεολογίας που θέλει τον θάνατο και την ανάσταση (παράδοση Ζεν) να λυτρώνουν τον άνθρωπο. Τώρα, ίσως να καταλαβαίνετε γιατί η τελετουργική αυτοκτονία στην Ιαπωνία είχε τόση μεγάλη βαρύτητα και σημασία…

Ας σταθούμε για λίγο στο τόξο. Μία πρόχειρη αναζήτηση στο διαδίκτυο θα σας βγάλει πλήθος αναλύσεων του συμβολισμού του. Για την οικονομία του κειμένου, ας μείνουμε στο εξής: Με την πάροδο του χρόνου, από το προϊστορικό και το ιστορικό παρελθόν ως τις μέρες μας, θα αποδοθούν σε αυτό σχεδόν θεϊκές ιδιότητες και θα καταστεί σύμβολο δύναμης, ανδρείας αλλά και μέσο εξωτερίκευσης ανθρώπινων συναισθημάτων.

Αν και δεν είναι ευρέως γνωστό, ο ελληνικός και ο ιαπωνικός πολιτισμός έχουν πολλά κοινά γνωρίσματα και οι συμβολισμοί, αρκετά συχνά, ερμηνεύονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο καταλήγοντας έτσι σε διδάγματα και πεποιθήσεις που δεν απέχουν μεταξύ τους.

Στην ελληνική μυθολογία, ιστορία και παράδοση οι πιο γνωστοί σε όλους μας τοξότες είναι ο Οδυσσέας και ο Φιλοκτήτης. Για όσους ενδιαφέρονται γι’ αυτά τα ζητήματα, ίσως το τόξο του Τζίνμου να δώσει το ερέθισμα για μία εκ νέου ανάγνωση κι επαναξιολόγηση της ομηρικής μας παράδοσης.

Ο συμβολισμός της τίγρεως μέσα στην καθημερινότητα, τους μύθους και τον πολιτισμό της σύγχρονης Κίνας

 

Οι λαοί της Άπω Ανατολής υποδέχθηκαν πριν λίγες ημέρες το νέο σεληνιακό έτος, με βάση το αρχαίο κινέζικο ημερολογιακό σύστημα κι έτσι διανύουμε κι επίσημα την χρονιά του Τίγρη. Οι άνθρωποι που γεννιούνται στη χρονιά του Τίγρη πιστεύεται ότι είναι θαρραλέοι, ανταγωνιστικοί, μαχητικοί, απρόβλεπτοι, γεμάτοι αυτοπεποίθηση επειδή και οι τίγρεις, ως μοναχικά ζώα, διακρίνονται για την ανταγωνιστικότητά τους, την μαχητικότητά τους, το θάρρος τους και την υψηλή τους αυτοεκτίμηση ενώ την ίδια στιγμή, είναι απρόβλεπτες κι επικίνδυνες.

Στο φυσικό τους περιβάλλον συγκεντρώνονται μόνο σε μεταβατική βάση όταν ειδικές συνθήκες το επιτρέπουν όπως η αφθονία των τροφίμων. Ακόμη και τότε όμως, οι σχέσεις μεταξύ τους και η συμπεριφορά τους διακρίνονται από μία πολυπλοκότητα η οποία έχει να κάνει με πολλούς παράγοντες όπως το ίδιο το περιβάλλον, το φύλο κ.λπ. Πάντοτε, οριοθετούν και διατηρούν αυστηρά τον ζωτικό τους χώρο. Οι ενήλικες και των δύο φύλων που κατοικούν μόνιμα σε μία συγκεκριμένη περιοχή τείνουν να περιορίζουν τις μετακινήσεις τους εντός των ορίων της όπου ικανοποιούν τις όποιες ανάγκες τους.

Η τίγρη είναι ένα από τα 12 ζώα του κινεζικού ζωδιακού κύκλου και στην τέχνη, πολλές φορές απεικονίζεται ως σύμβολο της γης και - ισάξιος - αντίπαλος του δράκου, αντιπροσωπεύοντας την ύλη και το πνεύμα αντίστοιχα.

Στους πρώιμους μύθους του Zhong Kui[1], δεν υπάρχει καμία αναφορά υποταγής της τίγρεως. Ωστόσο, μέσα από αυτόν τον πίνακα του Xia Jing Shan[2] παρεκκλίνουμε από τις παραδοσιακές φιλοσοφικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις και γινόμαστε κοινωνοί της αντίληψης εκείνης που θέλει την υποταγή του κτήνους από τον άνθρωπο. Τον θρίαμβο δηλαδή του έλλογου επί του άλογου.

Αν προσέξουμε λίγο καλύτερα, θα διαπιστώσουμε ότι μέσα από τα χρώματα και τις καθαρές γραμμές καθώς και από την ηρεμία των μορφών, αποκλείεται η πιθανότητα δολοφονίας του κτήνους το οποίο, αναγκαστικά τώρα, προβάλλει ως φορέας συνύπαρξης ανθρώπων και ζώων μέσα στο περιβάλλον.

Ουσιαστικά, η φύση υποδεικνύει στο ασυνείδητο και το ενστικτώδες την ισορροπία και την τάξη κι αναδεικνύει την εννόηση του (όποιου) άλλου και την αποδοχή του ως τη μόνη ικανή συνθήκη αρμονικής συνύπαρξης και τελειοποίησης του κόσμου (εσωτερικού κι εξωτερικού) ως όλον.

Ενθυμούμενος κατ’ αντιστοιχία τον Σωκράτη και την κατηγορία εναντίον του, ο Xia Jing Shan μοιάζει να εισαγάγει καινά δαιμόνια δείχνοντας «ασέβεια» και βελτιώνοντας συγχρόνως την ερμηνεία συμβόλων και συμβολισμών που εξηγούν και νομιμοποιούν αντιλήψεις και συμπεριφορές που πλέον, στην εποχή μας, είναι μάλλον παρωχημένες.

---

[1] Ο Zhong Kui είναι μια θεότητα στην κινεζική μυθολογία, που συμβολίζει τον δαίμονα-θριαμβευτή επί των πνευμάτων και των φαντασμάτων. Σημειωτέον ότι ενώ κατά την ελληνική αντίληψη ο δαίμων ήταν απρόσωπη κι απροσδιόριστη δύναμη – εντός του ανθρώπου, στην αντίστοιχη κινεζική είναι ανθρωπόμορφη κι ως εκ τούτου, προσωποποιημένη με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Συνήθως, απεικονίζεται μεγαλόσωμος με μεγάλη πυκνή μαύρη γενειάδα, διογκωμένα μάτια και οργισμένη έκφραση. Η λατρεία και η εικονογραφία του Zhong Kui είναι ευρέως διαδεδομένη στις χώρες της Ανατολικής Ασίας και συναντάται στην μυθολογία και τη λαογραφία της Ιαπωνίας, της Κορέας και του Βιετνάμ.

[2] https://www.xjsacf.com/EN/Introduction/ugC_Introduction.asp

Ηλιοστάσιο: τελετουργίες, φώτα και φωτισμοί στην Ζωροαστρική Παράδοση

 

Ο Ζωροαστρισμός είναι αρχαία θρησκεία με ιδρυτή τον Ζωροάστρη ή Ζαρατούστρα (άγνωστο αν ήταν υπαρκτό πρόσωπο) ο οποίος, σύμφωνα με την παράδοση, μετά από ασκητισμό επτά ετών, επανήλθε στα εγκόσμια και διακήρυξε την επιστροφή του ως Προφήτη του Θεού με αποστολή να οδηγήσει τους ανθρώπους σε έργα ευποιίας. Από το 550 π.Χ εξαπλώθηκε στην Περσία της δυναστείας των Αχαιμενίδων και έγινε η κύρια θρησκεία της αυτοκρατορίας τους.

Σημείο αναφοράς της ζωροαστρικής θρησκείας, ο καθολικός και υπερβατικός Θεός (με την ονομασία Αχούρα Μάζντα).  Ο αδημιούργητος Δημιουργός των πάντων από τον οποίο προέρχεται καθετί καλό. Είναι Εκείνος που δημιούργησε το σύμπαν, που επιβλέπει τις ανθρώπινες ενέργειες και σε αντίθεση με την εβραϊκή / χριστιανική / μουσουλμανική παράδοση είναι εντελώς απαλλαγμένος κάθε ανθρώπινης ιδιότητας και εκδήλωσης – εννοείται και μορφής. Σύμβολά του, ο Ήλιος και το Πυρ.

Κυρίαρχο ρόλο στην θρησκευτική ζωή των πιστών έχει η λατρεία του Φωτός. Η λατρεία αυτή είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές και εντυπωσιακές πτυχές του Ζωροαστρισμού και ανάγεται στις αρχαιότερες περιόδους των λεγόμενων «ινδοευρωπαϊκών» πνευματικών πεποιθήσεων.

Οι βωμοί της φωτιάς και οι αιώνιες φλόγες αποτελούν την πιο αναγνωρίσιμη εικόνα του Ζωροαστρισμού. Η σχολαστική φροντίδα της φωτιάς και της (αιώνιας) φλόγας, ο τελετουργικός εξαγνισμός και οι ψαλμοί, που προηγούνται της αφής του φωτός, όχι μόνον βρίσκονται στον πυρήνα της λατρευτικής εμπειρίας αλλά και την νομιμοποιούν μέσα από τον μύθο που εξυφαίνεται στην θεολογική του διδασκαλία. Μια λατρευτική εμπειρία που εξακολουθεί μέσω της παράδοσης να επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας.

Ως αντικείμενο και ως πνευματικός συμβολισμός, ο λύχνος χρησιμοποιείται με απόλυτο σεβασμό. Όταν ανάβει κανείς ένα λυχνάρι, πρέπει να προσεύχεται και να κοιτάζει  συγχρόνως κάτι πράσινο, έναν καθρέφτη ή κάτι όμορφο. Οι λύχνοι ανάβουν πριν σβήσουν οι τελευταίες ακτίνες του ήλιου και καίνε αδιάκοπα μέχρι την επόμενη ανατολή.

Κατά τα συνήθη, πιστεύεται ότι δεν πρέπει να σβήνει κανείς το φως ενός λύχνου ή των κεριών φυσώντας την φλόγα τους καθώς, μια τέτοια πράξη συμβολίζει το βίαιο τέλος της ζωής κι ως εκ τούτου θεωρείται αμαρτία. Υπό αυτή την συνθήκη, συνιστά ιεροσυλία για τους Ζωροάστρες το σβήσιμο των κεριών στα γενέθλια.

Πεποιθήσεις σαν κι αυτή δεν ήταν και δεν είναι άγνωστες στην παράδοση του δυτικού εσωτερισμού. Στον Ριχάρδο Β' του Σαίξπηρ (Πράξη 1, σκηνή 3), ο John του Gaunt, Δούκας του Λάνκαστερ, ακούγεται να λέει: «Το λάδι που έχει στεγνώσει στον λύχνο μου και το χαμένο από τον χρόνο φως μου, θα εξαφανιστούν με τα αξημέρωτα βράδια και το γήρας».[1] 

Το φως και οι λύχνοι συνδέονται με όλα τα σημαντικά γεγονότα της ζωής του ανθρώπου, όπως η γέννηση, ο γάμος, η εργασία και ο θάνατος. Ένα κερί θα παραμένει αναμμένο για τουλάχιστον τρεις νύχτες και ημέρες (9 νύχτες είναι πιο συνηθισμένες) στο δωμάτιο που κοιμούνται μια γυναίκα με το νεογέννητο μωρό της.

Ένα αναμμένο κερί πρέπει να καίει συνεχώς μέχρι την τρίτη αυγή μετά το θάνατο ενός ατόμου. Η τρίτη αυγή σηματοδοτεί την ώρα που η ψυχή στέκεται στη γέφυρα του ουράνιου τόξου και είναι έτοιμη για το πέρασμά της από την φωτεινή πύλη που θα την οδηγήσει σε άλλες διαστάσεις…

Οι λύχνοι έχουν σημαντικό ρόλο και στις γαμήλιες τελετές λόγω της συσχέτισης του φωτός με τις θεϊκές ευλογίες, την ευημερία και την ευτυχία. Οι δε νιόπαντρες γυναίκες πρέπει να φροντίζουν ώστε οι λάμπες στους θαλάμους του οίκου τους να καίνε συνεχώς για τρεις νύχτες και μέρες.

Οι ζωροαστρικές τελετουργίες που σχετίζονται με τα ηλιοστάσια και τις ισημερίες περιλαμβάνουν πυρκαγιές και πυρσούς. Στις γραπτές μαρτυρίες (Varšt.mánsar / Yasna 33) διαβάζουμε για το παρθένο φως των «δύο δέντρων» στο βασίλειο του καθαρού νου/πνεύματος. Τα δύο αυτά δένδρα ταυτίζονται με τις μηλιές ή συνηθέστερα με τις ροδιές[2]. Η φωτιά των δύο δέντρων είναι «άγαμη» και δεν μπορεί να φωτίσει τα εγκόσμια. Ωστόσο, κάθε φορά που ανάβουν ιερές φλόγες, φώτα και λύχνοι στον δικό μας κόσμο, μάς μεταφέρεται ιδεατά μέρος του αδάμαστου πνεύματος και των μαγικών δυνάμεων αυτής της φωτεινής πνευματικής ένωσης (φωτιάς).

Ευχάριστοι, ωφέλιμοι και διδακτικοί οι μύθοι το δίχως άλλο. Πόσοι όμως από εμάς αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως το συμβολικό και το πραγματικό πεδίο μέσα στο οποίο λαμβάνουν χώρα και αναγνωρίζονται οι τροπές της φύσης;

Εβρισκόμενοι διαρκώς μεταξύ φωτός και σκότους, κτιστοί – εμφορούμενοι όμως του άκτιστου – διαθέτουμε ενσυναίσθηση και συνείδηση. Εμείς είμαστε η ιερή φλόγα των λύχνων και των κεριών! Εμείς οι βωμοί της φωτιάς και εμείς οι ίδιοι η εκδήλωση της Θείας Πρόνοιας, έστω κι αν είμαστε ατελείς, έστω κι αν πάσχουμε, έστω κι αν πενθούμε, έστω και αν επιλέγουμε πολλές φορές τις σκιές και τα σκοτάδια. Ακόμη και τότε, εμείς μπορούμε να γίνουμε εκείνος ο σπινθήρας που μπορεί να αποκαταστήσει και πάλι το Φώς και την θέρμη εντός μας και γύρω μας!

Με την ευκαιρία του χειμερινού ηλιοστασίου και κλείνοντας αυτή τη μικρή εισαγωγή στην λατρεία του Φωτός στον Ζωροαστρισμό, αξίζει να επισημανθεί το ενδιαφέρον που μπορεί να έχει για τον κάθε ερευνητή/μελετητή του εσωτερισμού η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στον Ζωροαστρισμό, τον Εβραϊσμό, τον Χριστιανισμό και τον Μουσουλμανισμό. Πολύ δε περισσότερο με τον Χριστιανισμό που βάλλεται πανταχόθεν… μέρες που είναι…

 

Βιβλιογραφία:

https://www.zarathushtra.com/z/gatha/az/yasna33.htm 

https://el.wikipedia.org/wiki/ Ζωροαστρισμός 

https://authenticgathazoroastrianism.org/2020/03/29/ancient-varst-mansar-commentary-on-the-holiest-formula-of-zoroastrianism/

---

[1] «My oil-dried lamp and time-bewasted light shall be extinct with age and endless night;», http://shakespeare.mit.edu/richardii/full.html

[2] Το μήλο/ρόδο υπήρξε αποτελεί κεντρικό αντικείμενο στην μυθολογία και την παράδοση των λαών που ζούσαν στις στέππες της κεντρικής Ασίας και κατά περίπτωση αντιπροσωπεύει την υπέρβαση, την αναζήτηση ενός ουτοπικού ιδανικού κ.λπ., https://www.academia.edu/43520557/Η_Αγία_Σοφία_και_ο_θρύλος_της_κόκκινης_μηλιάς_στην_ελληνική_και_την_τουρκική_παράδοση