Θαυμαστά τα επιτεύγματα της σύγχρονης αρετής

Αν ο Jonathan Swift περιέγραφε τη σημερινή μας πολιτεία, ίσως να παρατηρούσε με προσποιητή αθωότητα πόσο θαυμαστά εξελιχθήκαμε: κατορθώσαμε να απαλλάξουμε την εξουσία από το ενοχλητικό βάρος της ηθικής και ανακηρύξαμε την αυθαιρεσία σε ύψιστη αρετή. Παλαιότερα οι άρχοντες τουλάχιστον υποκρίνονταν ότι υπηρετούν αρχές. Σήμερα η αυθάδεια και η ιδιοτέλεια είναι επαρκής προσόντα για κάθε αξίωμα.

Αυτή είναι πρόοδος! Οι αξίες δεν μας δεσμεύουν πια· προσαρμόζονται, συρρικνώνονται ή εξαφανίζονται αναλόγως. Η αλήθεια είναι ελαστική - την βαφτίσαμε αφήγημα, η συνέπεια περιττή, και η λογοδοσία ένα παρωχημένο έθιμο που διατηρείται μόνο για εορταστικές περιστάσεις. Αν μια απόφαση ωφελεί τους ισχυρούς, τότε ασφαλώς είναι και σοφή. Αν βλάπτει τους πολλούς, τότε πρόκειται για “αναγκαία θυσία” προς το “κοινό καλό” - ένα κοινό που σπανίως ερωτάται.

Και ο λαός; Με αξιοθαύμαστη πραότητα αποδέχεται την τέχνη της πολιτικής αλχημείας, όπου το ιδιωτικό συμφέρον μετατρέπεται σε δημόσια πολιτική και η ιδιοτέλεια σε πατριωτισμό. Διότι τίποτε δεν είναι τόσο πειστικό όσο ένα μεγαλόστομο σύνθημα που αποκρύπτει μικρόψυχους υπολογισμούς.

Έτσι πορευόμαστε, υπερήφανοι για τη νηφαλιότητά μας, έχοντας πεισθεί ότι η ηθική είναι πολυτέλεια και ότι η ισχύς αποτελεί το ασφαλέστερο επιχείρημα. Και αν κάποιος τολμήσει να απορήσει πώς καταντήσαμε να θαυμάζουμε ό,τι άλλοτε θα καταδικάζαμε, μπορούμε να τον καθησυχάσουμε: πρόκειται απλώς για πρόοδο - μια πρόοδο τόσο εκλεπτυσμένη, ώστε να μην αφήνει πια χώρο για αυταπάτες περί αρετής.

Πατρινό Καρναβάλι: Δύο αιώνες καρναβαλικής τρέλας

Τα τελευταία χρόνια - και ευτυχώς - το καρναβάλι δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο της Πάτρας. Η Ξάνθη, το Ρέθυμνο, το Μοσχάτο αλλά και πολλές ακόμη πόλεις της χώρας, είτε με έντονο τοπικό χρώμα είτε αξιοποιώντας το κλασικό πατρινό format, αναπτύσσουν δράσεις με στόχο την προσέλκυση επισκεπτών, την τόνωση της τοπικής αγοράς και - πάνω απ’ όλα - προσφέρουν μια πολύτιμη διέξοδο από τη σκληρή καθημερινότητα.

Εκείνο που πολλοί δεν γνωρίζουν είναι ότι το Πατρινό Καρναβάλι μετρά ήδη 197 χρόνια ιστορίας. Πρόκειται για έναν ζωντανό θεσμό που περιλαμβάνει ένα ευρύ σύνολο εκδηλώσεων και δρώμενων καθ’ όλη τη διάρκεια της καρναβαλικής περιόδου, η οποία ξεκινά στα μέσα Ιανουαρίου και κορυφώνεται την τελευταία Κυριακή πριν από τη Σαρακοστή. Από την τελετή έναρξης και το Κυνήγι του Κρυμμένου Θησαυρού έως τις μεγάλες παρελάσεις και το εντυπωσιακό κάψιμο του Βασιλιά Καρνάβαλου, η πόλη μετατρέπεται σε ένα ανοιχτό εργαστήρι δημιουργίας, σάτιρας και συμμετοχής.

Επίσης, λίγοι γνωρίζουν ότι ο Δήμος Πατρέων, μέσα από τις αρμόδιες υπηρεσίες και επιτροπές του διαχρονικά, μοιράστηκε εμπειρία και οργανωτική γνώση του πατρινού καρναβαλιού με πόλεις που αναζήτησαν καθοδήγηση ή συνεργασία. Αν, λοιπόν, διακρίνει κανείς κοινά στοιχεία ανάμεσα στο καρναβάλι της Ξάνθης - για παράδειγμα, και σε εκείνο της Πάτρας, αυτό μπορεί να αποδοθεί σε αυτή τη διάθεση εξωστρέφειας και ανταλλαγής ιδεών και πρακτικών, αλλά και στη φυσική επιρροή που ασκεί ένας ιστορικός και καθιερωμένος θεσμός.

Το καρναβάλι, άλλωστε, δεν είναι απλώς μια γιορτή μεταμφίεσης. Είναι, ακριβώς, ένας θεσμός με βαθιές κοινωνικές και πολιτισμικές ρίζες, ένας καθρέφτης του κάθε παρόντος. Μέσα από τις μεταμφιέσεις, τα άρματα, τη σάτιρα και τη συλλογική συμμετοχή, αποτυπώνονται οι αγωνίες, τα όνειρα και οι αντιφάσεις της κοινωνίας σε κάθε εποχή.

Δεν τίθεται, λοιπόν, κανένα ζήτημα σύγκρισης ή ανταγωνισμού - τουλάχιστον όχι από την πλευρά των Πατρινών. Κάθε τόπος έχει τη δική του ταυτότητα, τη δική του αισθητική, τον δικό του παλμό. Η πολυμορφία αυτή δεν αποδυναμώνει τον θεσμό· τον ενισχύει. Όσο περισσότερες πόλεις επενδύουν δημιουργικά στο καρναβάλι, τόσο περισσότερο ενδυναμώνεται η πολιτιστική αποκέντρωση και η συλλογική ανάγκη για χαρά, έκφραση και συνύπαρξη.

Όσοι, λοιπόν, επιχειρούν να απαξιώσουν το πατρινό καρναβάλι θεσμικά, επικοινωνιακά ή με κάθε άλλο τρόπο - ξέρουν ποιοι είναι αυτοί - στην ουσία αγνοούν ή υποτιμούν το ιστορικό του βάθος, τη συλλογική μνήμη που το συνοδεύει και τη δυναμική συμμετοχή χιλιάδων πολιτών που το κρατούν ζωντανό χρόνο με τον χρόνο. Το καρναβάλι άντεξε πολέμους, οικονομικές κρίσεις, κοινωνικές αναταράξεις. Ανανεώθηκε, μετασχηματίστηκε, προσαρμόστηκε. Και αυτό ακριβώς αποδεικνύει τη δύναμή του. Δεν είναι ένα στατικό θέαμα, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται μαζί με την πόλη. Με τα καλά και τα άσχημά της.

Ε, κάτι που αντέχει δύο αιώνες τώρα, δύσκολα το ρίχνεις με τηλεοπτικούς περιορισμούς, σχόλια ή με μικροπολιτικές αιχμές από εδώ και από εκεί. Κάθε κριτική είναι καλοδεχούμενη όχι όμως η υπονόμευση. Άμα δεν τους αρέσουμε… ας φάνε τον χαλβά τους!

 

Ανθρωπισμός και πολιτική στην εποχή του κενού*

* Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από την πρόσφατη ανάρτηση του Κώστα Χατζηαντωνίου στο Facebook

Τί είναι ο άνθρωπος; Δεν υπάρχει ένας απόλυτος ορισμός. Ο άνθρωπος είναι, βέβαια, ένας ζωντανός οργανισμός, όμως αυτή η απάντηση δεν αρκεί· αν αρκούσε, το ερώτημα δεν θα είχε τεθεί ποτέ. Από κανέναν.

Είναι επίσης ον που γνωρίζει, αντιλαμβάνεται, κατανοεί. Δεν γεννιέται ολοκληρωμένος. Γίνεται. Διαμορφώνεται στην πορεία, σκέπτεται, κρίνει, επιλέγει. Και ακριβώς επειδή επιλέγει, καθίσταται υπεύθυνος για τα έργα του. Από αυτή την ευθύνη πηγάζει και η ηθική του. Οι “εργοστασιακές του ρυθμίσεις” δεν αρκούν για να τον ορίσουν. Η συνείδησή του τον ωθεί να υπερβαίνει τον εαυτό του, να αμφισβητεί, να αναζητά νόημα. Ο άνθρωπος είναι έργο υπό διαμόρφωση.

Όταν αυτή η θεμελιώδης ιδέα εγκαταλείπεται, οδηγούμαστε αναπόφευκτα στον μηδενισμό. Ο μηδενισμός δεν είναι μόνο φιλοσοφία, είναι και σύγχρονη στάση ζωής. Ως κοινωνική συνθήκη τον αποδεχθήκαμε με ανακούφιση. Σε έναν κόσμο κουρασμένο από ιδέες, η άρνηση κάθε νοήματος μας παρουσιάστηκε ως ρεαλισμός: να μην πιστεύεις, να μην δεσμεύεσαι, να μην κρίνεις. Έτσι το μηδέν βαφτίστηκε ουδετερότητα και η παραίτηση ελευθερία. Όμως ο άνθρωπος που παραιτείται από την αναζήτηση νοήματος, παραιτείται ταυτόχρονα και από την ευθύνη που τον συγκροτεί.

Η σύγχρονη πολιτική προσαρμόστηκε γρήγορα σε αυτή την παραίτηση. Συχνά τη μεθόδευσε. Όταν δεν υπάρχει αλήθεια, όλα είναι αφήγημα. Όταν δεν υπάρχει ευθύνη, όλα είναι διαχείριση. Οι κοινωνίες χωρίς όραμα, χωρίς αξίες και χωρίς αρχές, κυβερνώνται με στατιστικές. Αξιολογούνται με δείκτες και ο άνθρωπος από πρόσωπο γίνεται μονάδα, ένας αριθμός - προσωπικό τον ονομάζουμε στη χώρα μας. Από υποκείμενο γίνεται αντικείμενο καταγραφής...

Δεν χρειάζεται να επιβάλεις βία σε έναν λαό που έχει πειστεί ότι δεν υπάρχει τίποτα άξιο υπεράσπισης. Δεν χρειάζεται λογοκρισία εκεί όπου η αδιαφορία λειτουργεί αποτελεσματικότερα. Το κενό αποδεικνύεται πιο ισχυρό από την καταστολή. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η ισότητα απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο και περιορίζεται στην ομοιομορφία. Ό,τι ξεχωρίζει θεωρείται ύποπτο. Ό,τι απαιτεί κόπο βαφτίζεται ελιτίστικο. Ό,τι μιλά για βελτίωση λοιδορείται ως αυταρχισμός, τοξικότητα, ακροδεξιά παρέκκλιση, αριστερός φασισμός και ό,τι άλλο σκαρφιστεί ο λωλοστεφανής. Έτσι, η μετριότητα αναδεικνύεται ως ηγέτιδα και η παρακμή βαπτίζεται πρόοδος.

Κάποια στιγμή θα επέλθει και η κατάρρευση. 

Τίποτα, ωστόσο, δεν καταρρέει τυχαία. Οι κοινωνίες αποδομούνται όταν εγκαταλείπεται η ιδέα της εσωτερικής εργασίας. Όταν η ευθύνη μεταβιβάζεται διαρκώς αλλού. Όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον εαυτό του ως έργο υπό διαμόρφωση και αρκείται στον ρόλο του καταναλωτή ταυτοτήτων.

Το μηδέν δεν είναι ουδέτερο. Είναι πολιτική επιλογή! Και ευνοεί όσους κυβερνούν χωρίς να λογοδοτούν. Σε έναν κόσμο χωρίς μέτρο, μόνο ο ισχυρός ορίζει το μήκος του κανόνα. Κάθε κοινωνία, όμως, στηρίζεται σε αόρατα θεμέλια. Όταν αυτά εγκαταλειφθούν στην τύχη τους, το οικοδόμημα στέκει για λίγο από αδράνεια και ύστερα καταρρέει και τότε όλοι αναρωτιούνται το γιατί.

Αν υπάρχει σήμερα πολιτική πράξη πραγματικά επαναστατική - γιατί αυτό ψάχνουμε, δεν είναι η άρνηση των πάντων, αλλά η επαναφορά του μέτρου. Η επιμονή ότι ο άνθρωπος λογοδοτεί πρώτα στον εαυτό του. Ότι η ελευθερία χωρίς σκοπό δεν είναι δικαίωμα, αλλά κενό. Το Μηδέν υπόσχεται να μας απαλλάξει από το βάρος της ευθύνης. Όμως κοινωνίες που δεν αντέχουν βάρος, δεν αντέχουν ούτε την ελευθερία.

Καλώς ήλθατε στην Ελλάδα!